Lòng biết ơn và não bộ: Nghiên cứu ghi nhận điều gì?

Ba mươi hai người nằm trong máy chụp cộng hưởng từ và lặng lẽ nghĩ về lòng biết ơn đối với mẹ. Sau đó, họ nhớ đến một người từng khiến mình oán giận. Trong nghiên cứu này, nhịp tim giảm khi họ tập trung vào lòng biết ơn và tăng khi nghĩ về sự oán giận; các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận những thay đổi trong kết nối giữa các mạng não liên quan đến cảm xúc. Một thí nghiệm nhỏ như vậy cho thấy phản ứng trong tình huống được nghiên cứu, chứ không chứng minh rằng lòng biết ơn có thể chữa bệnh.

Từ “gratitude” bắt nguồn từ tiếng Latin gratitudo. Emiliana Simon-Thomas, giám đốc khoa học của Trung tâm Khoa học về Điều tốt đẹp thuộc Đại học California, Berkeley, mô tả đó là thái độ trân trọng điều tốt trong cuộc sống và thế giới. Lòng biết ơn cũng là một cảm xúc đạo đức: nó hướng sự chú ý của chúng ta đến điều người khác đã làm và ý nghĩa của điều ấy.

Điều gì diễn ra trong não?

Bác sĩ gia đình Tatiana Denning nói với The Epoch Times rằng biết ơn không có nghĩa là buộc mình luôn suy nghĩ tích cực. Đó là khả năng nhận ra vẫn có điều đáng quý ngay cả lúc cuộc sống khó khăn.

Hạch hạnh nhân tham gia nhận diện nguy cơ và tạo phản ứng cảm xúc; vùng vỏ não trước trán góp phần điều chỉnh phản ứng ấy. Một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng trên 363 người trẻ ghi nhận mức độ biết ơn có liên hệ với kiểu kết nối giữa các vùng não, trong đó có vùng trước trán, cũng như với cảm nhận hạnh phúc về mặt cảm xúc. Đây là mối liên hệ quan sát được; không thể từ đó kết luận việc thực hành biết ơn tự nó làm thay đổi cấu trúc não hay tạo ra một hiệu quả điều trị.

Theo bác sĩ Denning, nhiều bệnh nhân của bà vẫn phải đối mặt với vấn đề thực tế, nhưng họ có thể trân trọng những điều đang có thay vì để khó khăn che khuất toàn bộ cuộc sống. Giáo sư Roland Zahn của King’s College London cũng giải thích rằng khi con người cảm thấy biết ơn, nhiều mạng não liên quan đến cảm xúc và đánh giá tình huống cùng tham gia hoạt động. Bài nguồn dùng hình ảnh “người lớn trong phòng” để nói về khả năng dừng lại và lựa chọn cách phản ứng, thay vì phản xạ ngay.

Simon-Thomas cho rằng điều chúng ta thường chú ý có thể trở thành một khuôn mẫu nhận thức. Trong một thử nghiệm được công bố trên Journal of Personality and Social Psychology, những người được phân công ghi lại điều mình biết ơn cho biết họ lạc quan hơn về tuần tiếp theo so với những người ghi điều phiền toái hoặc các sự kiện trung tính. Bài nguồn cũng bàn về dopamine và serotonin như những chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác được thưởng; những diễn giải này không nên được hiểu thành bằng chứng rằng mỗi lần bày tỏ lòng biết ơn đều làm tăng một lượng chất dẫn truyền thần kinh đã được đo ở từng người.

Không phủ nhận nỗi buồn

Theo nhà nghiên cứu Smarika Dalal của Đại học Amity Mohali, cảm xúc tích cực và các phẩm chất tốt có thể được bồi đắp qua thời gian, giống như một nguồn lực tinh thần. Simon-Thomas nhấn mạnh rằng biết ơn không phải là trốn tránh hay đè nén cảm xúc tiêu cực. Người ta vẫn có thể thừa nhận một hoàn cảnh đau buồn, đồng thời nhận ra sự giúp đỡ hoặc điều tốt còn hiện diện.

Denning nói hoàn cảnh khách quan vẫn quan trọng; cách một người nhìn nhận hoàn cảnh có thể ảnh hưởng đến việc họ cảm thấy hoàn toàn choáng ngợp hay còn khả năng xử lý từng bước. Một nghiên cứu sau đại dịch COVID-19 ghi nhận những người tham gia chương trình thực hành biết ơn bốn tuần tự báo cáo mức hài lòng với cuộc sống và cảm nhận trưởng thành sau khó khăn cao hơn. Kết quả tự báo cáo này gợi ý một khả năng hỗ trợ thích nghi, không có nghĩa mọi người sẽ có cùng kết quả.

Nhà tâm lý học Laura Kauffman nói khả năng vừa nhìn nhận gian nan, vừa trân trọng điều tốt là một phần của sự linh hoạt trong nhận thức. Theo cách bà diễn đạt, điều đó không phải là lờ đi cơn bão, mà là nhận thấy ta vẫn có chỗ trú hoặc một người cùng đi qua mưa gió.

Denning kể rằng sau khi mất một người thân, bà vẫn đau buồn, nhưng cũng nhớ đến quãng thời gian may mắn được ở bên người ấy và ảnh hưởng người ấy để lại. Bà liên tưởng đến bộ phim It’s a Wonderful Life: lòng trân trọng những năm tháng chung sống không xóa đi sự mất mát, nhưng mở thêm một góc nhìn về mối quan hệ.

Một nghiên cứu đăng trên Social Psychological and Personality Science so sánh người viết thư cảm ơn với người chỉ ghi lại việc mình làm trong hai giờ trước đó. Nhóm viết thư thể hiện mức khiêm tốn cao hơn trong phép đo của nghiên cứu. Trong một bài tập viết nhật ký khác, lòng biết ơn của ngày hôm nay dự báo mức khiêm tốn ngày mai và chiều ngược lại cũng xuất hiện. Những kết quả này gợi ý mối quan hệ hai chiều, song vẫn cần đọc trong phạm vi thiết kế nghiên cứu.

Những lợi ích được nghiên cứu

Simon-Thomas cho rằng lòng biết ơn có thể giúp con người sẵn sàng đón nhận cảm xúc tích cực hơn. Trong một chương trình kéo dài năm tuần, người tham gia báo cáo ít suy nghĩ tiêu cực lặp đi lặp lại hơn; một số khác biệt còn được ghi nhận hơn ba tháng sau, cùng mức lo âu và trầm buồn thấp hơn. Các nghiên cứu quan sát khác tìm thấy mối liên hệ giữa mức biết ơn cao và khả năng nhận thức tốt hơn ở người lớn tuổi, hoặc giữa mức biết ơn và thể tích một số vùng não. Mối liên hệ không cho biết chiều nhân quả.

Một nghiên cứu ở người suy tim giai đoạn sớm ghi nhận nhóm viết nhật ký biết ơn trong tám tuần có các chỉ dấu hoạt động phó giao cảm và viêm khác nhóm được chăm sóc thông thường. Một nghiên cứu khác thấy người liệt kê những điều mình biết ơn báo cáo ít triệu chứng cơ thể hơn. Bài nguồn còn dẫn các nghiên cứu về giấc ngủ: người có mức biết ơn cao hơn có xu hướng ngủ tốt hơn; trong một nhóm người có bệnh thần kinh cơ sẵn có, việc ghi lại điều biết ơn đi cùng thời gian ngủ tăng khoảng 30 phút. Những phát hiện ấy không thay thế chẩn đoán, điều trị hay chăm sóc y tế.

Cách thực hành trong đời thường

Kauffman gợi ý trước hết hãy tự hỏi mình có sẵn lòng tiếp nhận những điều tốt đang diễn ra không. Khi quá tập trung giải quyết vấn đề và phòng vệ trước tổn thương tiếp theo, một người có thể bỏ qua những khoảnh khắc ấm áp. Bà tìm thấy cảm giác trân trọng trong thiên nhiên và những cuộc gặp gỡ có ý nghĩa. Khi còn là thực tập sinh tâm lý ở khoa ung thư nhi, có lần bà ra ngoài ăn trưa dưới một tán cây giữa lúc thấy quá tải. Ánh sáng xuyên qua những tầng lá xanh khiến bà dừng lại, ngắm nhìn và cảm thấy biết ơn vẻ đẹp trước mắt.

Simon-Thomas mô tả cách bà cảm ơn người khác theo ba bước: nói lời cảm ơn; nêu việc cụ thể người ấy đã làm và công sức họ bỏ ra; rồi nói điều tốt mà hành động đó mang đến. Theo bà, lời cảm ơn có chi tiết thường chân thành hơn lời nói chung chung. Một nghiên cứu về các cuộc trò chuyện giữa những cặp đôi ghi nhận lời cảm ơn nhắc đến hành động hoặc phẩm chất cụ thể của người kia có liên hệ với cảm giác được thấu hiểu, được quan tâm và yêu thương hơn ở người nhận.

Viết thư cảm ơn là một cách khác. Trong một thử nghiệm ở người tìm đến dịch vụ trị liệu tâm lý, các nhóm được phân công nhận tư vấn đơn thuần, tư vấn kèm viết về trải nghiệm căng thẳng, hoặc tư vấn kèm viết thư bày tỏ lòng biết ơn. Nhóm viết thư báo cáo sức khỏe tinh thần tốt hơn vài tuần sau khi bài tập kết thúc. Đồng tác giả Joshua W. Brown của Đại học Indiana cho rằng việc viết cho một người cụ thể có thể tạo trải nghiệm khác với chỉ liệt kê các điều mình biết ơn; đây là cách diễn giải của ông từ nghiên cứu, không phải một quy tắc phù hợp với tất cả.

Nếu đang đau khổ và chưa thể cảm thấy biết ơn, Denning nói không cần ép bản thân. Mục đích không phải phán xét ai đang ứng phó “sai cách”, mà là tìm một chút bình yên và cách vượt qua phù hợp với chính mình. Có thể bắt đầu từ một điều rất nhỏ: một sự tử tế nhận được, một chỗ ngồi trên tàu hoặc một bông hoa trong sân. Ta không phải lúc nào cũng thay đổi ngay hoàn cảnh xung quanh, nhưng có thể nhẹ nhàng mở rộng góc nhìn để điều tốt có chỗ đứng bên cạnh điều khó khăn. Dalal gọi đó là một vòng tiếp nối tích cực.

Nguồn: Arsh Sarao, “Gratitude Changes Your Brain. Here’s How.”, The Epoch Times, 7/11/2026. DKN.TV dịch và biên tập từ bài nguồn; đối chiếu thêm nghiên cứu MRI trên 32 người, nghiên cứu quan sát trên 363 người và thử nghiệm viết thư cảm ơn.