Joseph Wright of Derby: Ánh nến soi cả khoa học lẫn câu hỏi đạo đức

Joseph Wright of Derby (1734–1797) thường được nhớ đến qua những bức tranh thí nghiệm khoa học rực sáng trong căn phòng tối. Nhưng ánh nến trong tranh của ông không chỉ soi rõ máy móc và gương mặt. Nó còn đặt người xem trước những câu hỏi về tri thức, sự sống và giới hạn của con người.

Đó là cách đọc được nêu trong bài của The Epoch Times về triển lãm Wright of Derby: From the Shadows, do National Gallery ở London phối hợp với Derby Museums tổ chức. Triển lãm diễn ra từ ngày 7/11/2025 đến 10/5/2026, giới thiệu hơn 20 tranh, bản in, tác phẩm trên giấy và hiện vật. Bảo tàng nhấn mạnh những chủ đề như đạo đức, nỗi u sầu và cái trác tuyệt bên cạnh hình ảnh quen thuộc về thời Khai sáng. Đây là một triển lãm đã kết thúc, không phải sự kiện đang mở cửa.

Một họa sĩ làm nghề ở Derby

Trong khi nhiều họa sĩ tỉnh lẻ chuyển tới London, Wright xây dựng phần lớn sự nghiệp ở quê nhà Derby, miền bắc nước Anh. Tranh chân dung mang lại hơn nửa thu nhập của ông. Năm 1751, khi 17 tuổi, ông đến London học nghề với Thomas Hudson, người từng dạy Joshua Reynolds.

Thế kỷ XVIII, những thanh niên Anh giàu có thường đi Grand Tour qua châu Âu để tìm hiểu cổ điển và mỹ thuật. Một số đặt tranh của họa sĩ Italy thay vì họa sĩ trong nước. Theo bài nguồn, áp lực tìm khách hàng khiến các họa sĩ Anh phát triển phong cách riêng. Wright chọn những cảnh thắp nến với tương phản sáng tối mạnh, gần kỹ thuật chiaroscuro gắn với Caravaggio và Rembrandt. Các tranh ánh nến của họa sĩ Hà Lan Godfried Schalcken trong bộ sưu tập Anh cũng có thể đã gợi ý cho ông; đây là khả năng được giới nghiên cứu nêu, không phải ảnh hưởng đã được chứng minh chắc chắn.

Ban đầu Wright thử ánh nến trong cảnh sinh hoạt thường ngày, trong đó có tranh một cô gái đọc thư và một người đàn ông lớn tuổi nhìn qua vai. Về sau ông đưa kiểu cảnh này vào tranh lịch sử, thể loại khi ấy được đánh giá cao hơn. Sự ra đời của các hội mỹ thuật và không gian triển lãm tại Anh giữa thế kỷ XVIII cho ông nơi thử sức với cách vẽ mới.

Ánh nến dẫn mắt người xem

Bức Three Persons Viewing the Gladiator by Candlelight, được giới thiệu năm 1765, vẽ ba người đàn ông quan sát một bản sao tượng cổ Borghese Gladiator. Trong tranh, John Wilson đeo kính đóng vai người hướng dẫn; Peter Perez Burnett, một người bạn của Wright, giữ ngọn nến; họa sĩ tự đặt mình ở phía phải. Bản tượng gốc từng là điểm đến của người đi Grand Tour ở Rome, còn các bản sao với kích cỡ khác nhau giúp học viên mỹ thuật nghiên cứu cơ thể người.

Ngọn nến khiến việc nhìn trở thành hành động chủ đạo của bức tranh. Theo bảng giới thiệu triển lãm được The Epoch Times dẫn lại, cách sắp đặt ấy gợi quan niệm của triết gia John Locke rằng thị giác có thể mở đường tới hiểu biết và đạo đức. Vì thế, ba người không chỉ đang thưởng ngoạn một tượng cổ; họ đang học cách quan sát.

Hai tác phẩm nổi tiếng hơn là A Philosopher Giving That Lecture on the Orrery in Which a Lamp Is Put in the Place of the Sun, trưng bày năm 1766, và An Experiment on a Bird in the Air Pump, ra mắt năm 1768. Cả hai đều diễn tả kiểu buổi trình diễn khoa học tại nhà riêng cho gia đình và bạn bè, một sinh hoạt của tầng lớp có điều kiện thời đó. Sách triển lãm nhận xét cả đề tài lẫn bố cục của hai tranh đều khác thường trong hội họa Anh đương thời.

Trong tranh về orrery, người diễn thuyết vận hành mô hình cơ học của hệ Mặt Trời. Một nguồn sáng đặt ở vị trí Mặt Trời soi lên những gương mặt chăm chú. Người xem ngày nay có thể chú ý trước hết tới cơ chế thiên văn, nhưng bài nguồn dẫn bảng triển lãm cho biết người đương thời còn liên hệ chuyển động các hành tinh với những suy ngẫm về trật tự vũ trụ.

An Experiment on a Bird in the Air Pump đặt câu hỏi gai góc hơn. Một người diễn thuyết đang rút không khí khỏi bình thủy tinh chứa chim vẹt mào trắng sống. Những người xung quanh phản ứng khác nhau: có người tò mò, có người kinh hãi; hai cô gái nép vào nhau. Theo hồ sơ tác phẩm của National Gallery, người điều khiển thí nghiệm có thể tiếp tục rút không khí hoặc cho không khí trở lại để cứu con chim. Bức tranh không cho biết ông sẽ chọn cách nào.

Ánh nến phía sau bình thủy tinh chứa một chiếc sọ người làm cảnh thêm căng thẳng. National Gallery xem đây là dấu hiệu của truyền thống tranh vanitas, nhắc tới sự ngắn ngủi của đời sống và giới hạn tri thức. Thành tựu thí nghiệm vì thế đi cùng câu hỏi đạo đức về sinh mạng ngay trước mắt.

Từ nỗi u sầu đến cái trác tuyệt

Wright từng trải qua những giai đoạn u sầu; chân dung tự họa bằng phấn màu của ông dùng tương phản tối mạnh để diễn tả trạng thái ấy. Sử gia nghệ thuật Christine Riding, trong sách triển lãm được bài nguồn dẫn, đặt tác phẩm vào một dòng suy nghĩ lâu đời liên hệ nỗi u sầu với khả năng sáng tạo. Đây là một cách diễn giải lịch sử mỹ thuật, không phải kết luận y học về họa sĩ.

Giới nghiên cứu cũng đọc tranh ánh nến của Wright qua khái niệm cái trác tuyệt: trải nghiệm quá lớn, quá mạnh hoặc quá khó nắm bắt bằng hiểu biết thông thường. Dựa trên khảo luận năm 1757 của Edmund Burke, Riding cho rằng mô hình thiên văn gợi cảm thức về sự vô tận của vũ trụ, còn thí nghiệm với con chim đặt người xem trước hiểm nguy và nỗi sợ. Những cách đọc này giúp giải thích vì sao các tranh vẫn gây xúc động dù thiết bị và tri thức khoa học đã thay đổi.

Sự nổi tiếng của Wright còn nhờ tranh in mezzotint, kỹ thuật tạo sắc độ đen mịn phù hợp với ánh nến của ông. Từ nhỏ ông đã sao chép những bản in kiểu này; về sau ông đặt các thợ khắc chuyển tranh mình thành bản in, đưa tác phẩm tới nhiều người hơn những khách hàng mua tranh gốc. Qua gần ba thế kỷ, ngọn nến trong tranh Wright vẫn mời người xem nhìn kỹ cả khám phá khoa học lẫn lựa chọn đạo đức của con người.

Nguồn: The Epoch Times, “The Great British Caravaggio: Joseph Wright of Derby”, 29/1/2026; đối chiếu thông tin triển lãm và hồ sơ tác phẩm của National Gallery, London. Ảnh đầu bài là ảnh minh họa mới, không tái tạo tác phẩm của Wright.