Khổng Tử phê phán “hương nguyện”: Hòa nhã vẫn cần giữ nguyên tắc

Một người được mọi người yêu mến có nhất thiết là người có đức? Qua lời phê bình “hương nguyện” của Khổng Tử, tác giả Dư Miểu Miểu bàn về sự khác biệt giữa lòng khoan hậu và thói chiều lòng thế tục.

“Hương nguyện, đức chi tặc dã” là lời trong thiên Dương Hóa của Luận Ngữ. Diễn đạt bằng ngôn ngữ ngày nay, đó là những người trông có vẻ trung hậu, đứng đắn, nhưng thực ra lại chiều theo thế tục, làm lẫn lộn đúng sai và khiến đạo đức suy đồi. Khổng Tử không phê phán cách đối đãi ôn hòa hay việc có quan hệ tốt với mọi người. Điều ông phê phán là người mang dáng vẻ “người tốt” nhưng không chịu giữ đạo nghĩa.

Từ đây xuất hiện những câu hỏi đáng suy ngẫm: Được mọi người hoan nghênh đã đủ chứng minh một người có đức chưa? Nếu người ấy không bao giờ làm mất lòng ai, cũng không bao giờ bày tỏ thái độ trước điều bất nghĩa, đó là khoan hậu hay đã đánh mất nguyên tắc? Danh tiếng tốt của họ bắt nguồn từ đức hạnh hay từ việc chiều lòng tất cả mọi người?

“Hương nguyện” là gì?

“Hương nguyện” còn được viết là “hương nguyên”. Chữ “nguyện” ở đây mang nghĩa cẩn trọng, chất phác, chứ không phải nguyện vọng. Trong Luận Ngữ tập chú, Chu Hy giải thích “nguyên” đồng nghĩa với “nguyện”, còn “hương nguyên” là người được dân làng xem là cẩn hậu, thật thà.

Tuy nhiên, trong lời Khổng Tử, đây không phải lời khen người trung hậu mà là lời phê bình một kiểu người trông như có đức nhưng thực chất không có khí tiết. Chu Hy nói tiếp rằng những người ấy hòa mình vào dòng đời ô trọc để lấy lòng thế gian, nhưng lại có được danh tiếng trung hậu trong làng.

Vì vậy, hiểu “hương nguyện” đơn giản là người lúc nào cũng dễ dãi, tốt với mọi người mới chỉ nắm được một phần ý nghĩa. Có người tính tình ôn hòa, không thích tranh cãi, nhưng trước những vấn đề đúng sai quan trọng vẫn biết điều gì có thể làm, điều gì không thể. Tính khí tốt không khiến họ trở thành hương nguyện.

Điểm then chốt của hương nguyện là lấy việc chiều lòng người khác làm cách xử thế: để giữ tiếng tốt, họ sẵn sàng thay đổi phán đoán theo thái độ của những người xung quanh. Bề ngoài họ không làm mất lòng ai, nhưng thực tế có thể khiến những điều không đáng được dung túng tiếp tục được dung túng.

Vì sao Mạnh Tử nói họ “giống trung tín”, “giống liêm khiết”?

Luận Ngữ chỉ phê phán hương nguyện bằng một câu ngắn; thiên Tận tâm hạ của Mạnh Tử giải thích đầy đủ hơn. Vạn Chương hỏi Mạnh Tử: Một người đi đến đâu cũng được mọi người nói là tốt, tại sao Khổng Tử lại gọi là kẻ làm hại đức?

Mạnh Tử trả lời đại ý: Muốn chê thì không tìm ra việc cụ thể để nêu, muốn chỉ trích cũng không có chỗ để chỉ trích. Người ấy hòa theo thói tục, hợp với đời ô trọc; ở thì có vẻ trung tín, làm thì có vẻ liêm khiết. Mọi người đều thích, bản thân lại tự cho mình đúng, nhưng không thể cùng bước vào đạo của Nghiêu, Thuấn, nên gọi là kẻ làm hại đức.

Điều đáng chú ý nhất là hai chữ “giống”: biểu hiện hằng ngày giống như trung thành, giữ chữ tín; hành vi giống như liêm khiết, ngay thẳng. Mạnh Tử không nói hương nguyện là người vừa nhìn đã thấy gian trá, thấp kém. Ngược lại, họ thường rất giỏi giữ hình ảnh đàng hoàng, khiến người muốn trách cũng khó tìm được sự việc rõ ràng, muốn bắt lỗi cũng khó thấy sơ hở.

Vấn đề căn bản là họ không dùng đạo nghĩa để đánh giá thế tục mà điều chỉnh mình theo thế tục. Người khác làm thế nào, họ làm thế ấy; môi trường chấp nhận điều gì, họ chấp nhận điều đó. Ngay cả khi phong khí xung quanh đã lệch lạc, họ cũng không muốn giữ khoảng cách.

Đáng cảnh giác hơn nữa là khi mọi người đều thích mình, họ liền tự cho mình đúng. Hương nguyện không nhất thiết luôn ý thức rằng mình đang giả vờ. Họ có thể thực lòng tin mình đã làm tốt vì ai cũng khen. Sự công nhận bên ngoài dần thay thế việc tự xét đúng sai trong lòng. Bởi vậy, đó không chỉ là kẻ ngụy quân tử cố ý lừa người, mà còn có thể là người nhầm việc “ai cũng hài lòng” với tiêu chuẩn và nguyên tắc.

Vì sao gọi là “kẻ làm hại đức”?

Chữ “tặc” ở đây nhấn mạnh ý làm suy bại, tổn hại. “Đức chi tặc” nghĩa là làm hại đức hạnh chân chính và tiêu chuẩn của nó. Đây cũng là chỗ sắc bén trong lời phê bình của Khổng Tử: Hương nguyện không chỉ thiếu nguyên tắc; dáng vẻ có đức của họ còn khiến người khác khó phân biệt đâu mới là đức hạnh thật.

Thiên Tận tâm hạ dẫn lời Khổng Tử rằng ông ghét hương nguyện vì sợ họ làm loạn đức. “Loạn đức” là làm rối khả năng nhận biết đức hạnh của con người. Người công khai làm điều xấu ít nhất còn dễ bị nhận ra vấn đề. Hương nguyện lại có thể khoác cho sự từ bỏ nguyên tắc chiếc áo khoan hậu, gọi việc chạy theo đám đông là thông đạt, gọi sự nhượng bộ trước bất nghĩa là biết lo toàn cục.

Lâu dần, người ta dễ xem việc không nêu ý kiến khác là có tu dưỡng, xem không làm mất lòng ai là có đức. Mạnh Tử khái quát hiện tượng này là “tựa như mà không phải”: bề ngoài giống mỹ đức chân chính, nhưng thực chất không phải. Điểm nguy hại là đạo đức chỉ còn chiếc vỏ.

Khoan hậu và hương nguyện khác nhau ở đâu?

Hãy hình dung một cảnh thường ngày: Một người xâm phạm lợi ích của người khác, hai bên nảy sinh tranh chấp. Người hòa giải nói: “Ai cũng không dễ dàng, đừng tính toán nữa, nhường một bước cho xong.”

Chỉ câu nói ấy chưa đủ chứng minh người hòa giải là hương nguyện. Hóa giải mâu thuẫn, cảm thông hoàn cảnh đều có thể xuất phát từ thiện ý. Nhưng họ đã làm rõ đúng sai chưa? Có yêu cầu bên gây tổn hại chịu trách nhiệm không? Phải chăng “nhường một bước” luôn là yêu cầu dành cho người chịu thiệt?

Nếu hòa giải chỉ đòi nạn nhân nhẫn nhịn, còn người gây hại không cần sửa sai, sự hòa thuận bên ngoài có thể được đổi bằng công bằng. Đây là điều cần cảnh giác.

Người khoan hậu có thể hiểu vì sao ai đó phạm lỗi mà không cần nói rằng họ không sai; có thể cho cơ hội sửa đổi mà không xóa bỏ trách nhiệm cần có. Hương nguyện lại thiên về giữ bề ngoài êm đẹp rồi không truy xét vấn đề nữa.

Họ cũng phê bình người khác, nhưng ngại trả giá để giữ nguyên tắc

Một đặc điểm dễ bị bỏ qua là hương nguyện không nhất thiết luôn im lặng hay dễ dãi với tất cả mọi người. Mạnh Tử mô tả rằng họ có thể bắt bẻ người có chí hướng cao xa vì lời nói và việc làm chưa nhất quán, hoặc chê người giữ mình thanh sạch là cô độc, không hòa đồng.

Lý lẽ xử thế của họ là: Sống trong đời này thì theo cách của đời này mà làm người, tạm ổn là được. Họ không ngừng nhắc người khác đừng quá nghiêm túc, đừng quá thanh cao, đừng khác mọi người.

Nếu “ai cũng thế” trở thành lý do cuối cùng, mọi thói xấu đều có thể tìm được lời tự biện hộ. Chạy theo dòng đời được giải thích là biết sống; không chịu chạy theo lại bị coi là không hiểu tình người. Vì thế, hương nguyện không phải không có phán đoán. Họ có thể không công khai ủng hộ điều xấu, nhưng lại khiến người kiên trì điều đúng trở nên thừa thãi, đáng cười, thậm chí vướng víu.

Tự xét mình

Lời “hương nguyện, đức chi tặc dã” rất phù hợp để phê bình thế thái, nhưng không thể chỉ dùng để chỉ trích người khác. Ta cũng có thể dùng nó tự kiểm tra: Mình đang cảm thông hay chỉ sợ làm mất lòng? Mình đang xét đoán thận trọng hay vì xung quanh đều nói thế mà không còn suy nghĩ độc lập? Điều mình bảo vệ là lẽ công bằng hay tiếng “dễ gần” của bản thân?

Khổng Tử không cho phép đồng nhất “được lòng người” với “có đức”. Mạnh Tử nhắc thêm rằng phải cảnh giác với việc một người vì được lòng mọi người mà tự cho mình là người tốt. Theo cách diễn giải của tác giả, lời Khổng Tử về hương nguyện quy về một ý: Chịu được sự kiểm nghiệm của đạo nghĩa mới là thiện chân chính.

Tác giả: Dư Miểu Miểu. Dịch đầy đủ nội dung chính từ SecretChina.