Đạo Nguyên và hai vị lão tăng: Tu dưỡng từ việc bếp núc

Trong “Điển tọa giáo huấn”, thiền sư Đạo Nguyên ghi lại những cuộc gặp với hai vị tăng cao tuổi phụ trách bếp ăn. Từ việc mua nấm, phơi thực phẩm đến vo gạo, các vị lão tăng đã giúp ông hiểu rằng tu dưỡng có thể hiện diện ngay trong công việc hằng ngày.

Tác giả: Phúc Âm. Bài văn hóa Phật giáo, dịch từ SecretChina, ngày 30/10/2026.

Thái độ của người Nhật đối với bữa ăn có nét riêng: từng động tác dường như đều có căn nguyên, từng hạt gạo, từng cọng rau đều được trân trọng. Cội nguồn của lối làm việc ấy đã có từ xa xưa, từ thời nhà Tống, từ vị điển tọa ở núi A Dục Vương.

Đạo Nguyên là người sáng lập tông Tào Động Nhật Bản. Khi còn trẻ, ông vượt biển sang nhà Tống cầu pháp, theo học thiền sư Như Tịnh ở núi Thiên Đồng. Trong tác phẩm “Điển tọa giáo huấn” để lại, ông ghi nhớ lời dạy của hai vị lão tăng. Khi viết về một trong hai người, ông dùng hai chữ “đại ân”. Vị ấy không được ghi tên trong sách; Đạo Nguyên chỉ cho biết ông là điển tọa ở núi A Dục Vương, người phụ trách việc ăn uống của tăng chúng.

Vị lão tăng vội trở về chùa

Năm 1223, Đạo Nguyên theo Minh Toàn sang nhà Tống, đến phủ Khánh Nguyên, tức Ninh Ba ngày nay. Khi ông còn ở trên thuyền Nhật Bản, một vị lão tăng lên thuyền mua nấm hương từ thương nhân Nhật. Đạo Nguyên mời uống trà và hỏi lai lịch. Vị tăng nói mình quê Tây Thục, đã xa quê 40 năm, năm ấy 61 tuổi. Ông từng tham học nhiều tự viện, hiện giữ chức điển tọa tại núi A Dục Vương.

Ông mới nhận công việc từ năm trước. Vì định chuẩn bị món mì cho tăng chúng ngày hôm sau mà trong chùa thiếu nấm hương, ông đích thân đi mua. Sau bữa trai trưa, ông rời chùa, đi 34–35 dặm đường; mua xong lại phải lập tức trở về.

Đạo Nguyên muốn giữ ông ở lại một đêm để trò chuyện thêm. Nhưng vị tăng nói bữa ăn ngày mai phải do chính mình lo liệu; lúc đi ông cũng chưa xin phép ngủ qua đêm ở ngoài. Đạo Nguyên hỏi: Chẳng lẽ trong chùa không có người khác chăm lo cơm nước? Điển tọa vắng mặt một hôm thì có thiếu sót gì?

Vị lão tăng đáp: “Ta tuổi già đảm nhiệm chức này, chính là tu hành lúc cuối đời, sao có thể nhường cho người khác?”

Đạo Nguyên vẫn thắc mắc: Tuổi đã cao, sao ông không ngồi thiền tu đạo, tham cứu công án của người xưa, mà lại nhận việc bếp núc bận rộn, chỉ lo những công việc thường ngày? Làm vậy có ích gì?

Vị tăng cười lớn, nói người trẻ từ nước ngoài đến này vẫn chưa hiểu thế nào là tu đạo, cũng chưa hiểu văn tự. Đạo Nguyên ngạc nhiên và hổ thẹn, vội hỏi: “Thế nào là văn tự? Thế nào là tu đạo?”

Ông đáp: “Nếu không bỏ qua chỗ đang hỏi, chẳng phải đã là người ấy sao?” Theo lời giải thích của bài nguồn, ý câu này là: nếu nghiêm túc tham cứu ngay điều mình đang hỏi, không dễ dàng bỏ qua, chẳng phải có thể lĩnh hội được sao?

Khi ấy Đạo Nguyên vẫn chưa hiểu. Vị tăng mời ông sau này đến núi A Dục Vương để bàn tiếp, rồi đứng dậy từ biệt: “Trời muộn rồi, ta phải đi lo việc.”

Tháng Bảy cùng năm, Đạo Nguyên gặp lại vị điển tọa ở núi Thiên Đồng. Ông sắp kết thúc kỳ an cư mùa hạ, thôi công việc và về quê. Nghe Đạo Nguyên ở đây, ông đặc biệt đến thăm. Đạo Nguyên rất vui, lại hỏi những điều còn chưa hiểu từ lần gặp trên thuyền.

Ông hỏi: “Thế nào là văn tự?” Vị tăng đáp: “Một, hai, ba, bốn, năm.” Ông lại hỏi: “Thế nào là tu đạo?” Vị tăng nói: “Khắp thế giới chưa từng che giấu.”

Về sau, Đạo Nguyên trân trọng ghi lại rằng sự lĩnh hội của mình về văn tự và tu đạo là nhờ đại ân của vị điển tọa ấy.

Dưới nắng gắt, còn đợi lúc nào?

Ở núi Thiên Đồng, Đạo Nguyên còn gặp một vị điển tọa cao tuổi khác.

Một lần sau bữa trai trưa, ông đi qua hành lang phía đông, thấy vị tăng đang phơi thực phẩm trước Phật điện. Ông chống gậy trúc, đầu không đội nón. Nắng gay gắt, gạch nóng bỏng, mồ hôi chảy không ngừng mà ông vẫn gắng sức làm việc.

“Điển tọa giáo huấn” tả lưng ông “cong như cánh cung”. Thấy ông già yếu, vất vả, Đạo Nguyên hỏi tuổi và được biết ông đã 68. Ông bèn hỏi sao không để người giúp việc trong chùa làm thay.

Vị tăng đáp: “Người khác không phải là ta.”

Đạo Nguyên lại nói: Lão nhân gia nói phải, nhưng trời nóng như thế này, vì sao nhất định làm ngay lúc này?

Ông đáp: “Còn đợi lúc nào?” Đạo Nguyên không hỏi thêm.

Mười năm sau, lời dạy dành cho người lo bếp

Năm 1227, Đạo Nguyên về nước. Mười năm sau, tại chùa Hưng Thánh ở Fukakusa, Kyoto, ông viết “Điển tọa giáo huấn”, truyền lại những trải nghiệm và lời dạy ấy cho người tu hành Nhật Bản.

Sách dặn dò rất tỉ mỉ: nhận thực phẩm, sắp xếp bữa ăn, vo gạo, nhặt rau, chăm nom bếp lửa, cả việc đặt bát đũa và đồ dùng. Vo gạo phải chú ý cát sạn, đồng thời quý từng hạt gạo, không được vô ý để gạo trắng trôi theo nước. Khi cho gạo vào nồi, vẫn phải lưu tâm chăm sóc. Ông cũng nói về cách dụng tâm trước các loại thực phẩm khác nhau.

Nhận nguyên liệu thô sơ thì không được cẩu thả; có nguyên liệu ngon cũng không nên vui mừng quá mức. Nếu tâm thay đổi theo thức ăn ngon hay dở, cũng giống như đối đãi với người khác tùy thân phận sang hèn, làm mất đi tâm học đạo.

Nguyên liệu mỗi ngày khác nhau, lòng yêu ghét cũng có thể theo đó nảy sinh. Chê thức ăn đạm bạc, ham món ngon, làm việc qua loa, phân biệt người này người khác: tất cả đều có thể xuất hiện trong công việc bếp núc bình thường. Người tu hành nấu ăn cũng phải dụng công ở chính những chỗ ấy.

Đạo Nguyên còn giảng về “lão tâm”, tức tấm lòng của cha mẹ. Cha mẹ nuôi con, dù nghèo khó vẫn hết lòng yêu thương; không màng bản thân nóng lạnh, trước hết lo che chở con. Chăm nom nước và gạo cũng nên có sự từ ái, tha thiết như nuôi dưỡng con mình.

Năm xưa ông từng hỏi lão tăng vì sao không dành nhiều thời gian tọa thiền, tham cứu, mà bận bịu lo cơm nước. Giờ đây, ông viết vào lời dạy cho điển tọa sự từ ái với tăng chúng, lòng tôn trọng thức ăn và những tâm niệm cần tự xét lại.

Đối với người tu hành, mọi việc tự mình gặp đều có thể là tu hành. Chủ trì việc chùa là tu hành; tọa thiền, tụng kinh trong thiền phòng là tu hành; quét dọn, nhóm lửa nấu cơm cũng không phải vì thế mà nằm ngoài tu hành.

Đối đãi với công việc hằng ngày, những người mình gặp, những hoàn cảnh thuận hoặc không thuận bằng tấm lòng của người tu, chính là tu hành. Nếu luôn muốn tìm một nơi thanh tĩnh mới tham thiền, thì như lời vị lão tăng, vẫn chưa hiểu việc tu đạo, cũng chưa hiểu văn tự.

Vị điển tọa hằng ngày lo bữa ăn, tiếp xúc với nguyên liệu ngon dở khác nhau, nhu cầu không giống nhau của tăng chúng và nỗi vất vả của tuổi già sức yếu. Cung kính hay qua loa, từ ái hay chán nản, đều phải tự xét ngay trong những trải nghiệm ấy.

Đợi mọi chuyện đều vừa ý mình rồi mới tu hành thì đã bỏ lỡ con đường tu dưỡng của chính mình.

Nguồn: Dịch đầy đủ nội dung chính bài “道元问道 老僧不语忙着做饭” — SecretChina. Các lời giải nghĩa và suy ngẫm trong bài thuộc tác giả nguồn.