Concerto kèn horn số 2 của Richard Strauss: Âm nhạc trong mùa sáng tạo cuối đời

Trong bài viết trên The Epoch Times, nghệ sĩ cello và tác giả George Cai trở lại với Richard Strauss qua Concerto kèn horn số 2 giọng Mi giáng trưởng. Tuần trước, ông giới thiệu concerto số 1, bản nhạc Strauss viết khi mới 18 tuổi với giai điệu trữ tình và sự rõ ràng gợi nhớ Mendelssohn, Schumann. Concerto số 2 ra đời gần sáu thập niên sau, khi người viết nhạc đã trải qua một sự nghiệp lớn với giao hưởng thơ và opera.

Khoảng cách dài ấy khiến hai tác phẩm trở thành một cách nghe sự thay đổi trong đời Strauss. Nếu bản đầu mang sức sống của tuổi trẻ, bản sau là tiếng nói của người sáng tác gần 80 tuổi. George Cai dẫn nhận xét xem concerto số 2 là một trong những tác phẩm nổi bật nhất của thế kỷ 20 dành cho kèn horn.

“Mùa hè Ấn Độ” cuối đời

Năm 1941, Strauss bắt đầu nghĩ đến việc viết concerto thứ hai. Ông đã sống qua Thế chiến thứ nhất và đang ở giữa Thế chiến thứ hai. Những mất mát của thời cuộc hiện lên trong một số nhạc phẩm cuối đời, chẳng hạn Metamorphosen viết cho 23 nhạc cụ dây độc tấu. Ông cũng nhận thấy sức khỏe mình suy giảm: bản Sonatina số 1 cho 16 nhạc cụ hơi mang phụ đề tiếng Đức có nghĩa là “Từ xưởng làm việc của một người tàn tật”.

Sau khi hoàn tất opera Capriccio năm 1942, Strauss từng viết rằng công việc cả đời ông đã khép lại với tác phẩm này và những nốt nhạc ông viết tiếp sẽ không còn ảnh hưởng tới lịch sử âm nhạc. Tuy vậy, những năm sau Capriccio lại chứng kiến một đợt sáng tác đáng chú ý. Nhạc trưởng kiêm người viết tiểu sử Norman Del Mar cùng nhiều nhà nghiên cứu gọi giai đoạn ấy là “mùa hè Ấn Độ” của Strauss: một mùa sáng tạo muộn, khi nhiều tác phẩm chỉ được xuất bản sau khi ông qua đời và không có số opus.

Concerto kèn horn số 2 giọng Mi giáng trưởng là một trong những tác phẩm đầu tiên của giai đoạn này. Strauss đề tặng bản nhạc để tưởng nhớ cha, Franz Strauss, một trong những nghệ sĩ kèn horn xuất sắc thế kỷ 19. George Cai nhận xét tính trữ tình của tác phẩm đôi lúc gợi nhớ Mozart, dù bản nhạc được viết trong thời đại và tâm trạng khác hẳn.

Nghe tiếng kèn trở lại

Bài nguồn giới thiệu bản thu hai chương đầu, Allegro và Andante con moto, do nghệ sĩ Hermann Baumann độc tấu cùng dàn nhạc Gewandhaus dưới sự chỉ huy của Kurt Masur. Người đọc có thể nghe bản thu được tác giả dùng để phân tích.

Tác phẩm mở bằng một lời gọi gợi hoài niệm: tiếng kèn horn đi lên theo hợp âm rải giọng Mi giáng. Sau những nốt ngắn như đang tìm đường trong ký ức, khoảng giây thứ 33 của bản thu, kèn horn cất một giai điệu dài trên nền dây nhẹ. Phần phối khí, như ở concerto số 1, không dày đặc; người nghe có thể theo rõ đường nét của từng nhạc cụ.

Khoảng phút 3:10, kèn horn đối đáp với sáo, clarinet và oboe. Strauss hòa màu âm của kèn đồng với các nhạc cụ hơi gỗ rồi để những câu trao đổi ngắn giữa dàn nhạc và người độc tấu dần dẫn đến đoạn hòa tấu đầy đủ. Lúc 5:13, mô-típ “lời gọi của kèn” đầu tác phẩm trở lại qua violin, với các nốt được đặt vào quãng khác. Hòa âm tiếp tục chuyển động tới một đoạn kết câu mang dáng dấp cổ điển, gợi cho George Cai liên tưởng đến Mozart.

Tiếng kèn sau đó kéo dài một giai điệu đến khoảng phút 8:08. Tác giả bài nguồn nghe trong đó cảm giác tiếc nhớ một quá khứ đã xa. Cuối đoạn, mô-típ mở đầu được sáo và violin biến đổi thành tiếng vọng nhỏ rồi mờ dần. Những mốc thời gian này thuộc bản thu mà George Cai giới thiệu, không phải quy định cố định cho mọi cách trình diễn.

Nhà nghiên cứu Ernst Krause, được George Cai dẫn lại từ sách về Strauss, đánh giá âm nhạc cuối đời cho thấy rõ khả năng kết hợp sự trong sáng cổ điển với hình thức chặt chẽ. Theo cách đọc ấy, concerto số 2 không chỉ nhìn lại concerto đầu tiên: nó còn cho thấy Strauss vẫn tìm ra một giọng nói mới trong những năm ông tưởng công việc sáng tác đã khép lại.

Tác giả nguồn: George Cai. Nguồn: The Epoch Times, ngày 9/11/2026; liên kết bản thu theo bài nguồn.