Pablo Casals và Sarabande trong Sáu tổ khúc cello của Bach
Pablo Casals tìm thấy bản nhạc Sáu tổ khúc cho cello độc tấu của Bach khi còn trẻ, rồi dành nhiều năm đưa chúng trở lại đời sống biểu diễn. Chương Sarabande của Tổ khúc số 5 cho thấy sức mạnh của một đường giai điệu giản dị.
Loạt bài “Thưởng thức danh khúc” đã giới thiệu phong trào phục hưng âm nhạc Bach và Prelude của Tổ khúc số 1. Sáu tổ khúc cho cello độc tấu được xem là một thành tựu âm nhạc lớn của Bach, gồm sáu bộ tổ khúc Baroque, mỗi bộ có sáu chương. Với nghệ sĩ cello hiện đại, đây là trụ cột của kho tác phẩm và một thế giới cảm xúc phong phú.
Thế nhưng sau khi hoàn thành, tác phẩm trải qua gần hai thế kỷ ít được chú ý. Năm 1890, nghệ sĩ cello trẻ Pablo Casals tình cờ phát hiện các bản nhạc, rồi góp phần đưa một tác phẩm gần như chưa được biểu diễn công khai tới đông đảo công chúng.
Pablo Casals và bản nhạc trong cửa tiệm cũ
Casals (1876–1973) được tác giả đánh giá là một trong những nghệ sĩ cello vĩ đại nhất. Ông còn là nhạc trưởng, nhà soạn nhạc và người bảo vệ nhân quyền, tự do. Sau thất bại của lực lượng Cộng hòa trong Nội chiến Tây Ban Nha, ông phải rời quê hương năm 1939 vì đã trợ giúp nhân đạo.
Ông từ chối biểu diễn tại Liên Xô, Đức Quốc xã và cả những nước Đồng minh mà ông cho rằng dung thứ chế độ độc tài Franco. Về sau, ông theo đuổi hòa bình thế giới và xây dựng quan hệ hợp tác với Liên Hợp Quốc. Năm 1963, ông được Tổng thống John F. Kennedy trao Huân chương Tự do của Tổng thống Mỹ.
Nghệ sĩ violin Fritz Kreisler từng ca ngợi Casals là nghệ sĩ đàn dây vĩ đại nhất trong lịch sử. Casals đổi mới kỹ thuật cello, nghiên cứu cách dùng vĩ và ngón tay tinh tế hơn, được xem như một bậc thầy biểu diễn hiện đại đầu tiên của nhạc cụ. Nhưng đóng góp lớn nhất của ông bắt nguồn từ thời còn rất trẻ: phát hiện và giúp thế giới nhận ra giá trị Sáu tổ khúc của Bach.
Trong “Joys and Sorrows”, Casals kể một lần tìm bản nhạc mới ở Barcelona đã thay đổi cuộc đời ông. Trong cửa hàng nhạc cụ cũ gần cảng, ông thấy một xấp giấy nhàu nát, phai màu: bản nhạc của Johann Sebastian Bach. Những tờ giấy bình thường ấy làm ông xúc động mạnh.
Theo hồi ức của Casals, ngay cả nhiều năm sau, mỗi lần nhìn bìa bản nhạc, ông vẫn như trở về cửa tiệm cũ đầy mùi ẩm mốc và hơi biển. Ông nhớ mình đã nắm chặt những trang nhạc quý giá như châu báu trên vương miện, chạy về nhà. Các tổ khúc mở ra cho ông một thế giới hoàn toàn mới. Với niềm phấn khởi không thể diễn tả bằng lời, ông bắt đầu chơi chúng, và chúng trở thành âm nhạc ông trân quý nhất.
Năm 1901, lúc 25 tuổi, Casals lần đầu biểu diễn công khai tổ khúc. Năm 1936, ông thu âm tác phẩm, giúp âm nhạc tới với cả những người ngoài phòng hòa nhạc. Từ đó, Sáu tổ khúc trở thành những tác phẩm kinh điển hàng đầu cho cello, vượt qua thời gian bị quên lãng.
Sarabande trong Tổ khúc số 5 giọng Đô thứ
Bài gốc giới thiệu bản Casals trình diễn chương thứ tư “Sarabande” của Tổ khúc số 5 giọng Đô thứ.
Tổ khúc này buồn và trang nghiêm. Khác với các bộ còn lại, Bach dùng kỹ thuật lên dây khác chuẩn, gọi là scordatura: dây cao nhất hạ một cung, từ La xuống Sol. Sự thay đổi cộng hưởng tự nhiên giúp âm sắc trầm hơn, mờ hơn và tăng chiều sâu cảm xúc.
Tác giả xem Sarabande là một trong những chương gây xúc động nhất. Trong khi nhiều chương khác dùng hai nốt đồng thời và các hợp âm phong phú, Sarabande chỉ có một đường giai điệu, không nhạc cụ đệm hay hòa âm nền. Vẻ giản dị, mộc mạc ấy dễ tạo cảm giác suy tư và buồn lắng.
Câu chuyện Sáu tổ khúc vẫn còn những câu hỏi. Chưa tìm được bản viết tay của chính Bach; các khác biệt giữa những bản chép còn lại cũng còn tranh luận. Bài tiếp theo trong loạt ba phần của tác giả sẽ bàn nguồn gốc các bản chép ấy.
George Cai; bản tiếng Trung do Tạ Thi Ân biên dịch — Epoch Times. Bản dịch nội dung chính, phát hành lại như bài thưởng thức âm nhạc; nhận định nghệ thuật thuộc tác giả.
Về tác giả: George Cai là nghệ sĩ cello và người yêu âm nhạc cổ điển, từng biểu diễn tại những phòng hòa nhạc nổi tiếng trên thế giới, trong đó có Carnegie Hall ở New York và Deutsche Oper Berlin tại Đức. Ông hiện sống ở New York.
