Victor Rosenbaum: Hãy mở lòng và lắng nghe âm nhạc cổ điển

Bản dịch cuộc phỏng vấn do Lan Qing (兰青) và Zhang Xiaoqing (张小清), phóng viên đặc biệt của Đại Kỷ Nguyên, thực hiện tại New York năm 2016. Những nhận xét dưới đây là quan điểm của nghệ sĩ Victor Rosenbaum.

Năm 2016, Cuộc thi piano quốc tế của Đài truyền hình Tân Đường Nhân diễn ra từ ngày 30/9 đến 2/10 tại Engelman Recital Hall, Đại học Baruch ở New York. Cuộc thi mời Victor Rosenbaum, người đã giảng dạy piano cổ điển 50 năm, tổ chức lớp học chuyên sâu. Trước cuộc thi, ông trả lời phỏng vấn về biểu diễn và thưởng thức âm nhạc, đặc biệt là các tác phẩm của Beethoven, Schubert và Chopin được chỉ định cho thí sinh. Những chia sẻ hướng đến cả nhạc sĩ chuyên nghiệp lẫn người nghe nghiệp dư. Đây là phần thứ hai trong loạt phỏng vấn.

Thưởng thức âm nhạc: Cứ nghe nhiều hơn

Đại Kỷ Nguyên: Ông vừa nói rằng về kỹ thuật, cả nhạc sĩ chuyên nghiệp lẫn người yêu nhạc đều có thể phân biệt hay dở, như độ chính xác hay tốc độ biểu diễn; nhưng quan trọng hơn là cách họ truyền đạt cảm xúc của bản thân và nhà soạn nhạc. Tôi yêu nhạc cổ điển, một số bạn bè, đồng nghiệp của tôi cũng vậy. Ông nghĩ khi xem biểu diễn trực tiếp, chúng tôi có thể chọn ra người chiến thắng không? Bởi họ có thể chạm đến tâm hồn chúng tôi.

Rosenbaum: Chắc chắn có thể, chính phản ứng của bạn trước phần trình diễn giúp bạn phân biệt. Thực tế, nhiều cuộc thi hiện nay có giải do khán giả bình chọn. Vì thế, khán giả có thể chọn phần biểu diễn yêu thích nhất, với tiêu chí có thể hơi khác. Giám khảo chuyên môn có thể có quan điểm rất rõ và xác định về cách chơi một tác phẩm, mỗi người lại không giống nhau. Khán giả có thể không bị giới hạn trong một quan điểm nhất định — truyền thống chơi tác phẩm ấy ra sao, người ta thường cho rằng phải chơi thế nào — và có thể cởi mở hơn với điều nghệ sĩ khám phá, truyền đạt trong tác phẩm.

Khi thử dạy cách thưởng thức âm nhạc, có một điều tôi thích nói với những người lo rằng nền tảng và kiến thức chuyên môn của mình chưa đủ hiểu nhạc cổ điển: cứ nghe nhiều hơn. Giống như ngôn ngữ, càng nghe nhiều, bạn càng phát hiện những điều tinh tế, có được cảm nhận về các sắc thái và hiểu, thưởng thức tốt hơn.

Đôi khi tôi nghĩ việc dạy người nghe nghiệp dư thưởng thức âm nhạc có thể thành giúp ngược, bởi ta bảo họ phải nghe thấy gì trong tác phẩm, thay vì mở lòng, không mang sẵn quan niệm và chỉ đáp lại bằng cảm xúc.

Âm nhạc là ngôn ngữ chung của thế giới

Rosenbaum: Hơn nữa, khán giả thuộc rất nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới đều đồng cảm với nhạc cổ điển. Nghĩ đến điều ấy, bạn thấy đây là hiện tượng thật tuyệt vời.

Trong cộng đồng người Hoa hiện nay xuất hiện một số nhạc sĩ trẻ xuất sắc, tài năng và nhiều khát vọng nhất. Trung Quốc không có truyền thống âm nhạc phương Tây hàng trăm hay hàng nghìn năm, nhưng âm nhạc phương Tây vẫn được tiếp nhận, truyền dạy, thấu hiểu; người Hoa đang nổi bật trong thế giới ấy. Khắp châu Á, Nam Phi, Iceland và Nam Mỹ cũng vậy. Âm nhạc truyền thống của các nền văn hóa này được biết đến, thưởng thức; âm nhạc phương Tây cũng được kế thừa và yêu mến. Không ai ép người ta làm thế. Bất kể nền tảng văn hóa, mọi người đều xem nhạc cổ điển là một trong những cách biểu đạt vĩ đại nhất của nhân loại. Các nhà soạn nhạc chúng ta yêu quý trong hai, ba trăm năm ấy, như Bach và Beethoven, được thưởng thức và nghiên cứu trên toàn thế giới.

Đại Kỷ Nguyên: Tôi nghĩ nếu tìm kiếm những điều đẹp đẽ, người ta sẽ thưởng thức nhạc cổ điển.

Rosenbaum: Đúng vậy. Vì thế tôi nghĩ trở ngại lớn nhất của người nghe nghiệp dư là lo mình chưa hiểu đủ, cần biết thêm nữa — thêm kỹ thuật. Khi hứng thú sâu hơn, một chút nền tảng về hình thức, cấu trúc có thể giúp ích, giúp bạn theo dõi khi chủ đề trở lại: “Đúng rồi, tôi nghe chỗ này ở đầu, nay lại nghe ở cuối”. Bạn cảm nhận cấu trúc bản nhạc như một vòm lớn, và điều ấy tăng thêm trải nghiệm lắng nghe.

Nhưng tôi nghĩ nếu chỉ nghe, đơn thuần tiếp nhận thông điệp cảm xúc của âm nhạc, đa số mọi người đều có thể đáp lại; theo một nghĩa nào đó, thậm chí có thể nói là hiểu — nếu “hiểu” có nghĩa là cảm thấy âm nhạc đang nói với mình điều gì, nắm bắt được điều nó truyền đạt.

Phần lớn mọi người dễ dàng nhận ra bản nhạc vui hay buồn. Tiến thêm một bước, có thể phân biệt trong tác phẩm vui đâu là nét duyên dáng, hân hoan, đâu là niềm vui lớn và sự tráng lệ. Âm nhạc sẽ nói với bạn; không cần đào tạo mới biết được.

Còn bản nhạc buồn có thể rất bi kịch, lay động sâu sắc, hoặc chỉ gợi nhớ quê, hoài niệm, bâng khuâng, dịu dàng. Phần lớn mọi người nghe sẽ nhận ra dù chưa học. Chỉ cần mở lòng lắng nghe.

Đại Kỷ Nguyên: Hẳn đó là sự truyền đạt vượt không gian, thời gian.

Rosenbaum: Âm nhạc có giai điệu, hòa âm, kết cấu âm nhạc. Kết cấu đôi khi dày — nhiều nốt, đôi khi mỏng — ít nốt; có lúc cao, lúc thấp; có lúc mạnh, lúc nhẹ. Tất cả đều giao tiếp với cảm giác, tình cảm, tâm trạng và tính cách. Những đặc điểm tôi vừa kể — cao, thấp, mạnh, nhẹ, dày, mỏng, nhanh, chậm, trữ tình, giàu tiết tấu — đều rất dễ nhận biết, ngay cả với người nghe không được đào tạo và chỉ nghe tùy hứng.

Khi bản nhạc nhanh, mạnh mẽ, giàu nhịp điệu, bạn sẽ biết. Khi nghe một tác phẩm có cảm giác như bài hát nhưng được truyền đạt bằng giai điệu, bạn cũng sẽ biết. Con người có thể nhận ra. Nếu có đàn piano bên cạnh, tôi sẽ dễ minh họa cho bạn. Nhưng chúng ta có thể xem một số tác phẩm được trình diễn trong cuộc thi.

Đại Kỷ Nguyên: Xin ông cho vài ví dụ. Ông vừa nhắc đến sự giằng co, đấu tranh trong sáng tác Beethoven; nhiều người biết câu chuyện đời ông, biết ông đã trải qua điều gì.

Ba bản sonata cuối của Beethoven

Rosenbaum: Ba bản sonata cuối, tác phẩm số 109, 110 và 111, có số hiệu liên tiếp. Có thể nói chúng được sáng tác thành bộ ba, cũng như bộ tranh ba tấm; đó là những tác phẩm Beethoven được đặt hàng. Khi bắt tay vào, ông đã viết 29 sonata piano; đây là ba bản cuối — số 30, 31, 32. Khi rất trẻ ông cũng có vài bản, nhưng thường không xếp vào 32 bản này.

Các nhà nghiên cứu thấy khá rõ rằng sau 29 bản, khi được đặt viết ba tác phẩm này, có thể ông đã quyết định trong lòng: chúng sẽ khép lại trọn vẹn cả bộ sonata mà ông bắt đầu từ rất sớm.

Đây là những tác phẩm khá muộn, nhưng không phải ngay cuối đời. Trong bài phỏng vấn gốc, ông nói chúng được sáng tác vào khoảng “1822, 1823”; Beethoven qua đời năm 1827. Trong năm, sáu năm sau đó, ông còn viết các tứ tấu đàn dây và tác phẩm quan trọng khác. Một tác phẩm piano khá quan trọng không phải sonata mà là biến tấu trên chủ đề, mang tên Các biến tấu Diabelli.

Chú thích biên tập về niên đại: Mốc “1822, 1823” được giữ để phản ánh lời phỏng vấn. Theo hồ sơ tác phẩm của Beethoven-Haus Bonn, Op.109 được sáng tác năm 1820; bản thảo Op.110 hoàn tất ngày 25/12/1821; Op.111 hoàn thành vào mùa xuân 1822. Op.111 được xuất bản năm 1823. Cần phân biệt thời điểm sáng tác với xuất bản.

Rosenbaum: Vì vậy, với ba sonata cuối, ông hiểu đây sẽ là phần kết của loạt tác phẩm, nên mỗi bản vừa có liên hệ nội tại, vừa liên hệ với hai bản kia. Nói về quan hệ giữa các tác phẩm có phần chuyên môn, nhưng quả thực có những liên hệ về hòa âm và giọng điệu.

Chẳng hạn, giọng của ba sonata cách nhau quãng ba — tức khoảng cách có một bậc âm xen giữa. Ví dụ từ Đô đến Mi, “đô, rê, mi” là quãng ba vì giữa có nốt rê.

Ba giọng ấy lần lượt là Mi trưởng, La giáng trưởng và Đô thứ. Bản sonata cuối có một chương giọng thứ và một chương giọng trưởng. Quãng ba cũng giữ vị trí rất quan trọng trong giai điệu từng bản.

Ba tác phẩm còn có những điểm giống nhau khác, nhưng mỗi bản đều có tính cách rất rõ và hoàn toàn khác biệt. Tôi có thể nói thêm một chút.

Cuộc phỏng vấn gốc còn tiếp ở phần sau.

Nguồn: Đại Kỷ Nguyên, công bố 4/10/2016, cập nhật 21/9/2025. Bản dịch đầy đủ nội dung chính phần 2. Đối chiếu niên đại: Beethoven-Haus Bonn, hồ sơ Op.109 và lịch sử bộ ba sonata cuối.