Vì sao người tiếp đón khách được gọi là “đông đạo chủ”?

Trong một buổi gặp gỡ, khi có người nói mình “làm chủ chiêu đãi”, mọi người hiểu rằng người ấy sẽ đứng ra mời khách. Trong tiếng Trung, cách nói “tác đông” — nghĩa đen là “làm phía đông” — đã phổ biến từ hàng trăm năm trước. Vì sao làm chủ lại gắn với phương đông mà không phải phương tây? Cách nói ấy bắt nguồn từ điển tích “đông đạo chủ”.

Từ “đông đạo chủ” được dùng rộng rãi trong nhiều hoàn cảnh, từ tiệc riêng đến các hoạt động, giải đấu và nghi thức ngoại giao. Chẳng hạn, nguyên thủ của nước tổ chức một sự kiện có thể đứng ở vị trí chủ nhà trong tiệc chào mừng. Nguồn gốc của danh xưng này cũng xuất phát từ một tình huống ngoại giao, vào thời Xuân Thu cách đây hơn 2.600 năm.

Lời thuyết phục trong đêm của Chúc Chi Vũ

Khi ấy, Tần Mục Công tích cực tăng cường quốc lực và mở rộng ảnh hưởng, đưa nước Tần trở thành một trong những thế lực bá chủ thời Xuân Thu. Giữa Tần và nước Trịnh ở phía đông còn có một nước mạnh khác là Tấn. Năm thứ 30 đời Lỗ Hy Công, Tấn Văn Công lấy cớ nước Trịnh từng vô lễ với mình, liên kết với Tần Mục Công để tiến đánh Trịnh.

Quân hai nước kéo đến, nước Trịnh lâm nguy. Vua Trịnh mời đại phu Chúc Chi Vũ tới doanh trại Tần để thuyết phục. Trong đêm, Chúc Chi Vũ dùng dây thả mình xuống khỏi thành, đến gặp Tần Mục Công, phân tích lợi hại và tìm cách làm thay đổi quan hệ liên minh Tần–Tấn.

Ông mở đầu bằng cách nhún mình để giảm sự đề phòng của vua Tần: Tần và Tấn đã vây nước Trịnh, Trịnh biết mình có thể mất. Nếu diệt Trịnh có lợi cho Tần, xin cứ tiến hành.

Điểm then chốt ông đưa ra tiếp đó là cuộc chiến thực ra không đem lại lợi ích cho Tần. Muốn mở rộng lãnh thổ tới một nước ở xa, Tần phải vượt qua nước láng giềng, vốn là việc khó. Trịnh bị diệt thì Tấn ở ngay bên cạnh sẽ được thêm đất và thêm mạnh. Tần vì sao phải tốn công làm lợi cho nước láng giềng?

Lập luận ấy khiến Tần Mục Công phải cân nhắc lại việc xuất quân.

Chủ nhà trên con đường phía đông

Chúc Chi Vũ tiếp tục đề nghị: Nếu để Trịnh tồn tại, nước Trịnh có thể làm chủ nhà trên con đường phía đông của Tần, tiếp đón các sứ giả qua lại, giúp nơi nghỉ ngơi, lưu trú và cung cấp những thứ thiếu thốn. Như vậy, Tần không chịu thiệt mà còn có được sự thuận tiện.

Lời thuyết phục đã chỉ ra chỗ lợi hại trong quan hệ của liên quân. Tần Mục Công nghe theo, chuyển sang kết minh với Trịnh rồi rút quân. Tấn mất sự hỗ trợ của Tần, cũng lui binh.

Câu chuyện nước Trịnh xin làm “đông đạo chủ” được chép trong Tả truyện, phần năm thứ 30 đời Hy Công. Vì Trịnh ở phía đông nước Tần và tiếp đãi sứ giả Tần qua lại, nước này trở thành người chủ trên con đường phía đông. Về sau, “đông đạo chủ” được dùng để chỉ người tiếp đón hoặc mở tiệc đãi khách nói chung.

Từ điển tích đến cách xưng gọi quen thuộc

Đến đời Đường, Lý Bạch đã sử dụng điển tích này trong thơ. Trong những năm Thiên Bảo, khi đến Thanh Dương thuộc Trì Châu, An Huy, ông được huyện lệnh Vi Trọng Kham tiếp đãi nồng hậu. Ông viết bài Vọng Cửu Hoa tặng Thanh Dương Vi Trọng Kham để cảm tạ và ca ngợi người chủ như một cao nhân ngoài cõi tục: “Quân vi đông đạo chủ, ư thử ngọa vân tùng” — ông làm người chủ tiếp khách, nơi đây nằm giữa mây và thông.

“Đông đạo chủ” còn có những cách gọi rút gọn hoặc biến thể trong tiếng Trung như “đông đạo chủ nhân”, “đông đạo”. Cách nói “tác đông” mang nghĩa đứng ra mời khách cũng phát triển từ đó.

Đến thời Minh–Thanh, “tác đông” đã là cách dùng thường gặp. Quyển năm của Sơ khắc phách án kinh kỳ có câu nói làm người chủ tiếp đãi như vậy thật khó. Hồi 37 của Hồng lâu mộng cũng nhắc rằng đã lập thi xã thì phải đứng ra làm chủ mời mọi người.

Trong cách dùng hiện đại, danh xưng vốn xuất phát từ một sự kiện lịch sử này đã trở thành từ thông dụng. Không chỉ người mở tiệc đãi khách, đơn vị tổ chức hoạt động, hội nghị, giải đấu hay quốc gia chủ nhà cũng có thể được gọi là “đông đạo chủ”.

Nguồn: Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung; Tả truyện, Hy Công năm thứ 30.