Hàn Lộ và sắc cúc vàng: nét thanh cao trong văn hóa truyền thống
Mỗi khi tiết Hàn Lộ đến, gió thu trải khắp đồng nội và hoa vàng lại nở đúng hẹn. Một giọt sương lạnh, một khóm cúc thu tạo thành nét bút bền lâu của mùa thu muộn.
Trong ba hậu của Hàn Lộ, hai hậu đầu nói về sự di chuyển và ẩn mình của chim thú: “hồng nhạn lai tân” và “tước nhập đại thủy vi cáp”. Đến hậu thứ ba, sắc vàng hiện ra với tên gọi “cúc hữu hoàng hoa”, nghĩa là cúc nở hoa vàng. Theo bài nguồn, đây là hậu duy nhất trong 72 hậu lấy màu hoa làm tên; người xưa đặt một chữ “hoàng” để ghi lại ánh thu cuối tiết.
“Nguyệt lệnh thất thập nhị hậu tập giải” viết: “Cỏ cây đều nở hoa ở khí dương, chỉ cúc nở hoa ở khí âm.” Khi khí âm dần đậm trong tiết Hàn Lộ và các loài hoa khác tàn, cúc thu đón lạnh mà nở. Đây vừa là ghi chép về vật hậu, vừa gợi một tư thế sống: khi muôn hoa khép lại, cúc bước ra trước sương giá.
Người xưa yêu cúc vì cốt cách kiêu hãnh. Khuất Nguyên nói đến việc dùng hoa cúc thu trong câu “tịch xan thu cúc chi lạc anh”, ngợi ca sự thanh khiết. Đào Uyên Minh “hái cúc dưới giậu đông” tìm thú ẩn dật. Nguyên Chẩn viết “hoa này nở hết không còn hoa”, cảm thán sự bền bỉ. Tô Thức nói “cúc tàn vẫn có cành ngạo sương”, ca ngợi sức chống chọi với giá lạnh.
Cốt cách ấy trở thành biểu tượng của người quân tử qua nhiều đời. Hậu thế tôn Đào Uyên Minh làm hoa thần của cúc, để người và hoa cùng đồng hành, thấu hiểu.
Vàng là màu của đất, cũng là màu chủ đạo của thu muộn. “Nguyệt lệnh thất thập nhị hậu tập giải” giải thích sắc ấy ứng với lúc hành Thổ vượng vào cuối thu. Trong quan niệm ngũ hành truyền thống, xuân ứng Mộc, hạ ứng Hỏa, thu ứng Kim, đông ứng Thủy; Thổ ở trung tâm và vượng cuối mỗi mùa. Tháng chín âm lịch ở cuối thu, màu vàng của hoa cúc được nhìn như sự tương ứng với khí Thổ.
Cách lý giải này chứa đựng tư tưởng quan sát trời đất của người xưa: giữa khi khí lạnh mạnh dần, một đóa hoa vàng giữ sự trung chính, lưu lại nét ấm áp và sinh khí khi cảnh vật suy tàn.
Tiết Hàn Lộ còn có nhiều phong tục gắn với cúc, như hái hoa ngâm rượu, làm bánh, làm gối và lên cao thưởng hoa. “Đông Kinh mộng hoa lục” ghi rằng các quán rượu ở Khai Phong thời Bắc Tống kết cúc thành vòm cửa. Từ đồng nội, hoa cúc bước vào phố thị. Niềm mong mỏi giữ mình thanh đạm và được an khang năm này sang năm khác gửi vào từng cánh vàng.
Hàn Lộ càng sâu, sắc hoa vẫn còn. “Cúc hữu hoàng hoa” tựa bức thư cuối mùa thu gửi cho đất, chỉ để lại một chữ “vàng”. Khi hiểu ý vị ấy, người ta nhận ra điều hoa vàng gợi nhắc: phồn hoa đã qua, lòng mình vẫn giữ.
Nguồn: SecretChina.
