Truyện ngụ ngôn và cổ tích nuôi dưỡng nhân cách trẻ như thế nào?

Một lời nhắc về sự trung thực đôi khi trôi qua rất nhanh, nhưng câu chuyện cậu bé chăn cừu nhiều lần báo động giả lại có thể ở lại trong trí nhớ của trẻ. Với ngụ ngôn và cổ tích, bài học đạo đức đi cùng nhân vật, tình huống và cảm xúc, giúp trẻ có điều cụ thể để suy ngẫm.

Trong bài viết trên The Epoch Times ngày 25/9/2026, tác giả Jeff Minick đề nghị cha mẹ nhìn lại vai trò của những câu chuyện kinh điển trong giáo dục nhân cách. Theo ông, sách không thay thế tấm gương của người lớn, nhưng có thể làm phong phú những điều trẻ học hằng ngày về lòng trung thực, sự rộng lượng, trách nhiệm và cách đối xử với người khác.

Những bài học bắt đầu từ tuổi nhỏ

Minick mở đầu bằng một câu cách ngôn thường được gán cho những nhân vật nổi tiếng: hãy quan sát một đứa trẻ đến bảy tuổi để hình dung con người khi trưởng thành. Ông lưu ý cách gán tác giả của câu nói này không đáng tin cậy. Điều ông muốn nhấn mạnh không phải một lời tiên đoán cứng nhắc về tương lai, mà là vai trò lâu dài của nền nếp hình thành trong những năm đầu đời.

Từ lâu, nhiều truyền thống giáo dục đã coi việc hướng dẫn trẻ biết điều nên làm là trách nhiệm quan trọng của gia đình. Cha mẹ, ông bà, anh chị và những người hướng dẫn gần gũi là những người thầy đầu tiên. Trẻ quan sát người lớn giữ lời hứa, nhận lỗi, giúp người khác hay hoàn thành công việc; từ đó, những khái niệm tưởng chừng trừu tượng dần có hình dáng trong đời sống.

Các danh sách gợi ý giáo dục nhân cách thường đề cập đến hoạt động và cách trò chuyện trong gia đình. Minick nhận thấy một công cụ quen thuộc đôi khi bị bỏ qua: truyện cổ tích, ngụ ngôn và những tác phẩm thiếu nhi đã được nhiều thế hệ đọc. Lợi thế của chúng nằm ở khả năng đặt bài học vào một câu chuyện hấp dẫn, để trẻ không chỉ nghe điều đúng mà còn dõi theo lựa chọn và hệ quả của nhân vật.

Ngụ ngôn cho bài học rõ ràng, cổ tích mở rộng trí tưởng tượng

Trong truyện ngụ ngôn Aesop, kiến và châu chấu gợi câu hỏi về sự chuẩn bị và trách nhiệm; rùa và thỏ cho thấy giá trị của sự bền bỉ; cậu bé chăn cừu nói dối nhiều lần phải đối diện với việc không ai còn tin mình khi nguy hiểm thật xuất hiện. Nhân vật dễ nhớ, tình huống ngắn và kết quả rõ khiến loại truyện này thuận tiện cho những buổi đọc cùng trẻ nhỏ.

Cổ tích của Hans Christian Andersen, anh em Grimm, Charles Perrault và nhiều tác giả khác thường có cốt truyện phức tạp hơn. Trong Hansel và Gretel, người đọc theo dõi lòng can đảm và sự nhanh trí của hai đứa trẻ trước hiểm nguy. Người đẹp và Quái vật lại gợi một cách nhìn vượt khỏi vẻ bề ngoài, đặt câu hỏi về phẩm chất bên trong và khả năng nhận ra điều tốt ở người khác.

Minick ví ngụ ngôn như những dấu chỉ đường cho hành trình cuộc sống. Cổ tích đưa người đọc vào chính hành trình ấy, nơi có khó khăn, cám dỗ và những tình huống không dễ giải quyết. Một bên giúp trẻ nhận ra nguyên tắc; bên kia cho trẻ trải nghiệm bằng trí tưởng tượng việc con người cần làm gì khi nguyên tắc ấy bị thử thách.

Điểm chung được tác giả nhấn mạnh là niềm hy vọng: cái thiện có khả năng chống lại cái ác, còn con người có thể vượt qua nghịch cảnh bằng lòng can đảm và sự kiên trì. Đó là cách đọc giá trị giáo dục của truyện, không có nghĩa mọi chi tiết trong mọi bản kể đều phù hợp như nhau với tất cả trẻ. Cha mẹ vẫn cần chọn bản kể phù hợp với độ tuổi và mức độ nhạy cảm của con.

Một số người lo ngại truyện cổ tích quá đáng sợ. Minick dẫn lập luận của G.K. Chesterton trong Tremendous Trifles: trẻ không đợi đến khi nghe cổ tích mới biết sợ hãi; thế giới và trí tưởng tượng đã đem đến cho trẻ những nỗi sợ. Điều cổ tích có thể trao thêm là hình ảnh một nhân vật đủ dũng cảm để đối diện với điều đáng sợ ấy.

Từ cách nhìn đó, việc trẻ đóng vai người anh hùng hoặc công chúa không chỉ là bắt chước trang phục. Trong trò chơi tưởng tượng, trẻ thử đặt mình vào vị trí một người có thể hành động, chịu đựng và vượt qua khó khăn. Người lớn có thể lắng nghe câu chuyện trẻ tự kể, rồi hỏi những câu đơn giản: nhân vật đã giúp ai, điều gì khiến nhân vật sợ, và lựa chọn nào thể hiện lòng tốt?

Giá trị đến qua niềm vui đọc sách

Bài nguồn nhắc đến Magic in the Air, một tập trong bộ Collier’s Junior Classics dành cho trẻ nhỏ. Lời giới thiệu của tuyển tập coi sách hay là sách giúp người đọc cảm nhận những sự thật phổ quát bằng nghệ thuật kể chuyện, khơi dậy trí tưởng tượng, tiếng cười, lòng thương cảm và niềm tin rằng cuộc sống đáng quý.

Những tác phẩm như Những cuộc phiêu lưu của Pinocchio, Winnie-the-Pooh và The Borrowers được Minick nêu như ví dụ về cách bài học đi cùng niềm vui. Trẻ theo dõi nhân vật vì tò mò và yêu thích câu chuyện, rồi dần nhận ra điều đáng quý hoặc điều đáng tránh trong cách nhân vật cư xử. Không nhất thiết sau mỗi trang sách phải có một bài giảng.

Một buổi đọc trên ghế sofa còn là thời gian gia đình ở bên nhau. Giọng đọc quen thuộc, sự chú ý của người lớn và cơ hội đặt câu hỏi giúp câu chuyện trở thành trải nghiệm chung. Với cha mẹ bận rộn, khoảng thời gian ấy cũng tạo một nhịp chậm để tạm rời công việc và lắng nghe con.

Có thể để trẻ nói trước về nhân vật mình thích hoặc đoạn khiến mình băn khoăn. Đôi khi câu trả lời của trẻ khác với điều cha mẹ dự tính. Thay vì vội đưa ra kết luận, người lớn có thể trở lại tình huống trong truyện: nhân vật đã làm gì, ai chịu ảnh hưởng và có cách lựa chọn nào khác? Cách trao đổi ấy giữ được niềm vui khám phá của việc đọc.

Lòng biết ơn cần được thực hành ngoài trang sách

Sau ngụ ngôn và cổ tích, Minick dành một phần riêng cho lòng biết ơn. Theo ông, đây là một phẩm chất dễ bị bỏ quên trong những danh sách giáo dục nhân cách, dù nó liên quan mật thiết đến khả năng nhận ra điều tốt đẹp đang hiện diện trong cuộc sống.

Tác giả nhắc đến nhà tâm lý học Robert Emmons và cách ông trình bày lòng biết ơn như sự nhận biết điều tốt mình nhận được. Trong bài viết, Minick mở rộng ý này: biết ơn không chỉ là cảm giác vui thoáng qua khi nhận quà, mà còn là thái độ trân trọng sự sống, con người và những điều bình thường dễ bị xem là đương nhiên.

Một gợi ý thực hành của Minick rất đơn giản: mỗi ngày hỏi trẻ hôm nay con biết ơn điều gì nhất. Có gia đình đặt câu hỏi vào bữa tối, có gia đình hỏi khi chuẩn bị đi ngủ. Câu trả lời không cần lớn lao; trẻ có thể vui vì một người bạn đến chơi, một món ăn mình thích hoặc có người giúp hoàn thành việc khó.

Giá trị của thói quen này nằm ở sự đều đặn. Khi được mời nhìn lại ngày đã qua, trẻ có cơ hội nhận ra sự quan tâm của người khác và những điều đáng trân trọng. Cha mẹ cũng có thể chia sẻ câu trả lời của mình để cuộc trò chuyện mang tính trao đổi, thay vì trở thành một bài kiểm tra xem trẻ có nói đúng điều người lớn mong muốn hay không.

Lòng biết ơn không đòi hỏi phủ nhận một ngày buồn hay những điều chưa ổn. Trẻ vẫn có thể kể về nỗi thất vọng, rồi cùng người lớn nhận ra một sự giúp đỡ nhỏ giữa khó khăn. Khi đó, biết ơn là một cách nhìn đầy đủ hơn về trải nghiệm của mình, không phải yêu cầu phải luôn tỏ ra vui vẻ.

Người lớn cũng học lại từ những câu chuyện

Minick kết thúc bằng một nhận xét quen thuộc với người làm giáo dục: khi dạy người khác, ta cũng đang học. Cùng một câu chuyện có thể chạm đến trẻ và người lớn theo những cách khác nhau. Trẻ quan tâm đến cuộc phiêu lưu; cha mẹ có thể nhận ra trách nhiệm, sự tha thứ hoặc những lựa chọn từng gặp trong đời mình.

Ông nhắc đến C.S. Lewis, người từng kể rằng Phantastes của George MacDonald đã mở ra một chuyển biến sâu sắc trong trí tưởng tượng của mình. Khi đề tặng Sư tử, Phù thủy và chiếc tủ áo cho Lucy Barfield, Lewis cũng gửi gắm ý nghĩ rằng có lúc con người trưởng thành đủ để trở lại với truyện cổ tích.

Thông điệp Minick muốn giữ lại là sự kết hợp giữa câu chuyện hay và cách sống hằng ngày. Đọc về lòng can đảm rồi chứng kiến cha mẹ nhận trách nhiệm; nghe truyện về lòng tốt rồi cùng gia đình giúp một người khác; nói lời cảm ơn và hiểu vì sao mình cảm ơn: những trải nghiệm ấy giúp trang sách gắn với đời sống. Giá trị của truyện không nằm ở việc trẻ thuộc một lời răn, mà ở cơ hội tiếp tục suy nghĩ và thực hành điều tốt qua thời gian.

Biên soạn theo Jeff Minick, The Epoch Times, ngày 25/9/2026.