Concierto de Aranjuez: Khi guitar cất tiếng cùng dàn nhạc
Qua ba chương của bản hòa tấu, Joaquín Rodrigo dành cho cây guitar lúc giữ nhịp giữa dàn nhạc, lúc hát lên giai điệu riêng.

Trong Concierto de Aranjuez của Joaquín Rodrigo, cây guitar có lúc mở đường cho cả dàn nhạc bằng những hợp âm mạnh, có lúc đáp lại một giai điệu buồn bằng những nốt ngân trên dây trầm. Nhà phê bình Kenneth LaFave lần theo ba chương để chỉ ra cách Rodrigo dành chỗ cho tiếng đàn ấy.
Guitar hiện đại định hình từ thế kỷ XVIII và dần có những bản hòa tấu riêng cho nhạc cụ độc tấu cùng dàn nhạc. Một số bản hòa tấu viết cho đàn lute của Antonio Vivaldi được chuyển soạn cho guitar. Theo LaFave, Charles Doisy và B. Vidal là hai trong số những tác giả đầu tiên viết hòa tấu riêng cho guitar vào cuối thế kỷ XVIII.
Viết hòa tấu cho guitar có một khó khăn. Tiếng đàn mộc nhỏ hơn tiếng dàn dây, bộ gỗ và bộ đồng. Nhờ những cải tiến về nhạc cụ, đến thế kỷ XX, guitar có thêm khả năng biểu đạt về cường độ và một kho tác phẩm hòa tấu riêng. Hai bản ra đời cùng năm 1939 và trở thành những tác phẩm được biết đến nhiều nhất là Concerto guitar số 1 giọng Rê trưởng của nhà soạn nhạc Ý Mario Castelnuovo-Tedesco và Concierto de Aranjuez của nhà soạn nhạc Tây Ban Nha Joaquín Rodrigo (1901–1999).
Rodrigo học nhạc ở quê nhà Valencia rồi học sáng tác với Paul Dukas, tác giả Người học việc của phù thủy, tại Paris. Ông mất thị lực lúc ba tuổi sau khi mắc bệnh bạch hầu và dùng chữ nổi Braille để đọc, ghi nhạc suốt đời. Ông là nghệ sĩ piano điêu luyện, trong khi nhạc cụ gắn với tác phẩm nổi tiếng nhất của ông lại là cây guitar mà ông không chơi thành thạo.
Rodrigo sáng tác Concierto de Aranjuez cho nghệ sĩ Regino Sainz de la Maza năm 1939. Tên tác phẩm gợi đến Aranjuez, thuộc vùng Madrid. Bản hòa tấu sớm được công chúng nhiều nơi đón nhận. Rodrigo về sau còn viết cho một hoặc nhiều guitar với dàn nhạc, nhưng không tác phẩm nào trong số đó đạt mức độ phổ biến tương tự.
Allegro con spirito
Chương đầu mở bằng thủ pháp tiết tấu hemiola. Sáu phách có thể được nghe như hai nhóm ba, với trọng âm rơi vào phách một và bốn, hoặc như ba nhóm hai, với trọng âm rơi vào phách một, ba và năm. Sự chuyển đổi giữa hai cách nhấn tạo cảm giác nhạc đang nhanh lên.
Trong bản trình diễn được bài nguồn dẫn, guitar tăng dần cường độ ở một mẫu ba ô nhịp. Sáo và oboe vào ở 0:36, rồi các nhạc cụ dây chơi âm vực thấp bắt chủ đề ở 0:47. Đến 1:14, violin đưa ra một giai điệu bay bổng trên nền tiết tấu ấy. Guitar trở lại ở 1:39 để tô điểm chủ đề và từ 2:13 đưa vào một đoạn nhạc sắc nét, tạo khoảng tương phản với phần nền mạnh mẽ.
Tiếp đó là những đoạn chạy ngón của guitar. Một lúc, cello chính cất lại giai điệu trữ tình. Ba yếu tố, gồm nền tiết tấu, giai điệu trữ tình và nét nhạc sắc sảo của guitar, đan xen thành một chương mở đầu sôi nổi, giàu màu sắc.
Adagio
Ở 6:59, nghệ sĩ guitar gảy nhẹ những hợp âm mở đầu. Kèn cor anglais, còn gọi là kèn Anh, tiếp lời bằng một giai điệu trang trọng, chứa nỗi mất mát và mong nhớ. LaFave liên hệ giai điệu này với biến cố Rodrigo và vợ mất đứa con đầu lòng khi người vợ sảy thai.
Guitar nhắc lại giai điệu với nhiều nốt trang sức. LaFave giải thích rằng guitar không khuếch đại khó giữ những nốt dài mà giai điệu đòi hỏi. Gần mốc 10:00, guitar đưa ra một ý nhạc mới, trước khi dàn nhạc trở về chủ đề chính. Đến 11:21, nghệ sĩ độc tấu chơi lại chủ đề trên những dây trầm vang nhất, hầu như không có nhạc đệm. Từ 13:39 là phần độc tấu phô diễn kỹ thuật với ý nhạc từ cả hai chương đầu. Ở 15:59, dàn nhạc đưa chủ đề Adagio trở lại với âm lượng mạnh.
Giai điệu Adagio được nhiều nhạc công ngoài giới guitar yêu thích. Các nghệ sĩ trumpet đặc biệt chú ý đến giai điệu ấy sau khi nghệ sĩ jazz Miles Davis đưa nó vào album Sketches of Spain.
Allegro gentile
Chương cuối bắt đầu ở 18:32 bằng một giai điệu nhẹ nhàng theo nhịp ba. Những ô nhịp có dáng dấp điệu múa làm nguôi nỗi buồn của chương trước. Bản hòa tấu khép lại êm và nhỏ.
Theo Kenneth LaFave, The Epoch Times. Đối chiếu tư liệu về tác phẩm của Joaquín Rodrigo.


