Vì sao người xưa thường đọc sách đêm bên đèn dầu?
Giá nến thời Tống và những ghi chép về người mượn ánh sáng để đọc, làm việc cho thấy vì sao đèn dầu phổ biến trong nhiều gia đình.

Từ nỗi nhớ trong thơ Đỗ Mục đến chuyện Khuông Hành đục vách mượn ánh sáng, ngọn nến trong sách xưa vừa gợi tình người, vừa cho thấy chi phí của việc thắp sáng ban đêm. Với nhiều gia đình, một ngọn đèn dầu dễ xoay xở hơn.
Trong thơ tiễn biệt, Đỗ Mục viết rằng ngọn nến cũng biết tiếc lúc chia xa, thay người rơi lệ đến sáng. Lý Thương Ẩn hình dung ngày vợ chồng đoàn tụ, cùng cắt bấc nến bên cửa sổ phía tây mà kể lại đêm mưa ở Ba Sơn. Hình ảnh ấy trở thành một cách nói ấm áp về sự sum họp. Ngoài đời, suốt một quãng dài trong lịch sử Trung Quốc, nến là thứ nhiều gia đình khó dùng thường xuyên. Trẻ nhà nghèo kiếm được sách đã khó, có dầu đèn và nến để đọc còn khó thêm.
Ngày nay, nến thường gắn với sinh nhật, hương thơm hoặc việc chiếu sáng khi mất điện. Xưa kia, đèn dầu, đuốc gỗ thông và các loại đuốc khác thường gặp hơn. Người làm nến cần có sáp, bấc và công chế tác. Nến cháy sạch, ổn định và trông trang trọng hơn đèn dầu, nên trong nhiều thời kỳ người ta thường xem đó là vật dụng dành cho nhà có điều kiện.
Sáp làm nến ở Trung Quốc xưa có thể lấy từ tổ ong, từ chất tiết của rệp sáp, từ thực vật hoặc từ mỡ động vật. Sáp ong khó thu được với số lượng lớn. Ở những nơi như Tứ Xuyên, người ta dần phát triển kỹ thuật nuôi rệp sáp và thu sáp trắng. Theo nghiên cứu của Viện Lịch sử Khoa học Tự nhiên thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, người xưa dùng sáp ong và sáp trắng từ côn trùng trong nghề làm nến, đúc mẫu sáp, nhuộm vải và chế tác đồ sáp. Từ đời Tống trở đi, sử liệu ghi chép rõ hơn về việc sản xuất và sử dụng sáp trắng. Loại sáp này cứng và có điểm nóng chảy cao hơn sáp vàng nên thích hợp để làm nến dài.
Các nghiên cứu về đời sống đô thị thời Tống dẫn Tống hội yếu tập cảo và sách Nghiên cứu vật giá thời Tống của Trình Dân Sinh. Theo đó, trong đồ phúng viếng triều đình ban cho quan lại thời Tống Thần Tông, có loại nến tính 400 văn mỗi cây và loại thường tính 150 văn. Theo bài nguồn, dầu để đọc một đêm chỉ tốn vài văn, còn thắp nến suốt đêm tốn hơn nhiều.
Thương mại đô thị phát triển vào đời Tống khiến nến dần có mặt ngoài cung đình và phủ quý tộc. Ở Hàng Châu thời Nam Tống đã có cửa hàng hương nến. Nhà giàu có thể thắp cả dãy nến trong một bữa tiệc, trong khi một cây nến có thể bằng tiền ăn mấy ngày của một học trò nghèo. Khi trời tối, dầu đèn dùng lâu cũng tốn tiền. Đuốc có nhiều khói, ngọn lửa có lúc chập chờn, còn người đọc dễ buồn ngủ khi đêm đã khuya.
Những người phải mượn ánh sáng
Tây kinh tạp ký kể rằng Khuông Hành hồi nhỏ ham học nhưng nhà không có nến. Thấy nhà bên có ánh nến, cậu đục một lỗ trên vách để hứng ánh sáng rọi lên sách. Từ đó có điển tích “đục vách mượn ánh sáng”. Câu chuyện lưu lại một khó khăn rất cụ thể của người xưa. Ban ngày họ phải làm việc. Muốn đọc, dệt vải hay viết chữ sau khi trời tối, họ phải tìm được thứ để thắp.
Liệt nữ truyện kể về Từ Ngô, một phụ nữ nước Tề thường cùng các láng giềng kéo sợi gai vào ban đêm. Có người muốn gạt bà ra vì cho rằng bà góp quá ít tiền nến. Từ Ngô nói mình luôn đến sớm, về muộn, dọn phòng và trải chiếu trước, lại ngồi ở chỗ tối nhất. Bà hỏi thêm một người trong phòng thì nến có tối đi đâu, và bớt một người thì nến cũng chẳng sáng hơn, cớ gì lại tiếc chút ánh sáng hắt lên vách đông. Mọi người nghe vậy để bà tiếp tục làm cùng. Việc chung một ngọn nến giúp những người phụ nữ làm thêm phần việc còn dang dở ban ngày.
Chiến Quốc sách chép chuyện tương tự về một phụ nữ nhà nghèo không có nến. Bà đến trước để quét phòng và trải chiếu, chỉ mong các bạn làm cùng chia chút ánh sáng còn dư. Họ hiểu lý lẽ và giữ bà lại. Về sau, khi rời nước Tần, Cam Mậu mượn câu chuyện ấy để nói với mưu sĩ nước Triệu rằng ông cũng sẵn lòng quét phòng trải chiếu, mong được cưu mang. Một việc nhỏ trong đời sống đã trở thành phép ví von trong lời thuyết khách.
Từ bàn đọc sách đến trường thi
Lương thư chép rằng Lưu Tuấn thuở trẻ nghèo, ham học và phải ở nhờ nhà người khác. Ông tự nhắc mình học, thường đốt đuốc bằng cây gai để đọc từ tối đến sáng. Có khi ngủ gục, lửa bén vào râu tóc. Tỉnh dậy, ông lại đọc tiếp. Khói, tàn lửa và mùi khét cho thấy cái giá mà một người đọc sách nghèo có thể phải chịu khi kéo dài giờ học đến đêm.
Chu thư kể Lã Tư Lễ có văn tài và ham học. Dù đảm nhiệm việc quân quốc, ban ngày lo công vụ, đêm ông vẫn đọc sách. Người hầu cầm nến cho ông và sau một đêm phần sáp nến còn lại có khi lên đến mấy thăng. Khuông Hành mượn ánh nến, Lưu Tuấn đốt đuốc gai, còn Lã Tư Lễ có người cầm nến. Cả ba dành thêm thời gian đọc sau khi trời tối, mỗi người với điều kiện khác nhau.
Đến thời khoa cử, nến còn được dùng trong trường thi. Theo Đường thi kỷ sự, khi trời tối, thí sinh ở cống viện được phát nến. Ba cây nến cháy hết thì phải nộp bài. Chủ khảo Quyền Đức Dư từng đùa rằng ba ngọn nến cháy tàn cũng làm lòng sĩ tử khô héo, còn bài văn viết xong có thể khiến quan chấm thi giật mình. Khi nến ngắn dần, thời gian làm bài cũng cạn theo.
Đêm ở cung điện có thể sáng như sao nhờ hàng dãy nến. Phủ đệ có thể sáng trưng, đêm Nguyên Tiêu có thể thắp muôn đèn. Còn trong những nhà ít tiền, người ta phải đục vách mượn sáng, làm chung dưới một ngọn nến hay đốt đuốc đọc sách. Sự chênh lệch ấy giúp người đọc ngày nay hiểu vì sao một ngọn đèn dầu, hay chỉ một chút ánh sáng hắt qua vách, từng quý đến vậy.
Theo ban Văn hóa – Nghệ thuật, Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung. Bài nguồn dẫn các thư tịch cổ về việc thắp sáng, đọc sách và thi cử, gồm Tây kinh tạp ký, Liệt nữ truyện, Chiến Quốc sách, Lương thư, Chu thư và Đường thi kỷ sự.


