Coi trọng đạo đức, tu dưỡng bản thân: Những lời gia huấn của người xưa
Phương Lâm biên soạn, theo Epoch Times. Bản dịch bài văn hóa đã công bố năm 2012.
Từ xưa, người Trung Hoa coi trọng gia phong, lời dạy trong gia đình và giáo dục con cái. Họ chú trọng bồi dưỡng những phẩm chất vốn có trong văn hóa truyền thống như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín; trung, hiếu, tiết, nghĩa; lễ, nghĩa, liêm, sỉ; cùng đạo lý tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Những danh thần và học giả trong lịch sử như Tư Mã Quang, Âu Dương Tu, Chu Hy thời Tống; Vương Phu Chi ở giai đoạn cuối Minh, đầu Thanh; Trịnh Bản Kiều và Tăng Quốc Phiên thời Thanh đều để lại gia huấn. Ngoài ra còn có nhiều hình thức như thư nhà, thơ dạy con.
Trong những gia huấn, gia quy nổi tiếng qua các triều đại, người viết dùng kinh nghiệm đời mình để ân cần dạy bảo con cháu bằng thơ, văn xuôi, châm ngôn hay thư từ. Nhiều bản gia huấn lưu truyền đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sau.
“Nhan thị gia huấn”
Theo bài nguồn, gia huấn đã xuất hiện từ thời Tiên Tần; Chu Công Đán, người con thứ tư của Chu Văn Vương, được xem là người mở đầu truyền thống này. Đến thời Nam Bắc triều, “Nhan thị gia huấn” được coi là dấu mốc cho sự trưởng thành của gia huấn trong các gia đình quan lại Trung Hoa.
Nhan Chi Thôi là người thuộc dòng sĩ tộc Bắc Tề, quê ở Lâm Nghi, Lang Gia, Sơn Đông; từng làm quan dưới triều Bắc Tề và Bắc Chu. Để răn con cháu không ỷ vào dòng dõi mà kiêu căng, an nhàn, biếng nhác, đồng thời mong thế hệ sau giữ được gia phong, ông kết hợp những gì được dạy từ nhỏ với trải nghiệm bản thân, viết nên “Nhan thị gia huấn” gồm bảy quyển, hai mươi thiên, khoảng hơn bốn vạn chữ.
Tác phẩm được nhận xét là chất phác mà sáng rõ, chi tiết mà nêu được điều cốt yếu, bình dị mà không kỳ quái. Sách không chỉ bàn cách tu thân, quản lý gia đình, ứng xử ở đời, mà còn nói cách học; phản đối thói bàn luận cao xa nhưng không làm việc thực tế. Nội dung bao quát lịch sử, văn học, huấn hỗ, chữ viết, âm vận, phong tục, xã hội, luân lý và giáo dục, phản ánh tư tưởng xã hội của Nhan Chi Thôi.
Mục đích đọc sách thánh hiền là học cách làm người, chứ không phải tìm đường làm quan, giàu sang. Trong thiên “Giáo tử”, Nhan Chi Thôi kể có một sĩ đại phu triều Tề dạy người con mười bảy tuổi nói tiếng Tiên Ti và chơi tỳ bà. Người cha rất đắc ý vì nhờ đó con có thể hầu hạ các bậc công khanh và được họ yêu mến. Nhan Chi Thôi bày tỏ sự phản đối sâu sắc đối với cách giáo dục ấy.
Trong khoảng một nghìn ba, bốn trăm năm sau đó, bộ gia huấn liên tục được truyền tụng và được nhiều giới coi trọng. Công sức của Nhan Chi Thôi không uổng: con cháu họ Nhan quả thực có người thành tài. Cháu ông là Nhan Sư Cổ, học giả nổi tiếng thời Đường với công trình chú giải “Hán thư”; đến đời cháu năm đời có Nhan Chân Khanh, danh gia thư pháp, và Nhan Cảo Khanh, nhân vật chính trị nổi tiếng.
Gia huấn cổ đại và tư tưởng Nho gia
Dù bao quát rất nhiều lĩnh vực, gia huấn truyền thống thường xoay quanh ba nội dung chính: dạy con lập thân, hòa thuận với người thân và quản lý gia đình, cùng cách ứng xử trong cuộc sống.
“Gia phạm” của danh thần Bắc Tống Tư Mã Quang thu thập nhiều ví dụ về những gia đình được quản lý tốt, trình bày có hệ thống quan hệ luân lý gia đình, nguyên tắc trị gia và đạo tu thân, xử thế. Qua nhiều triều đại, tác phẩm được coi là mẫu mực về giáo dục trong gia đình. Theo Tư Mã Quang, trong đạo lý “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” của Nho gia, quản lý gia đình là gốc, là nền tảng. Nếu ngay việc nhà cũng không xử lý tốt, thì khó nói tới việc quản lý quốc gia, bình định thiên hạ.
“Viên thị thế phạm” của học giả Nam Tống Viên Thái dựa trên đạo lý Nho gia, có nghĩa lý tinh tế, bàn nhiều mặt như đọc sách và tu thân, tận tụy với công việc, trọng người hiền, kính già yêu trẻ, quản lý gia đình và tài chính, đạo luân thường cùng phép ứng xử. Lời trong sách vừa đôn hậu vừa chu đáo; thường xuyên thực hành thì có thể vun đắp hiếu đễ, trung thứ, thiện lương và phong cách của người sĩ quân tử.
Đại nho Nam Tống Chu Hy viết “Chu Hy gia huấn”, đề cao sự hòa thuận trong gia đình, hài hòa giữa người với người và việc trọng đức, tu thân. Trước hết, gia huấn nhấn mạnh “tu thân”; tiếp đến là “tề gia”, bao gồm cách đối đãi với người già, trẻ nhỏ, vợ, anh em và người phục vụ; rộng hơn nữa là hòa thuận trong dòng họ. Những lời dạy ấy thể hiện đạo lý “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” trong kinh điển “Đại học”.
Đầu thời Thanh, Chu Bá Lư soạn “Chu Tử trị gia cách ngôn”, còn gọi là “Chu Tử gia huấn”, lấy tu thân và tề gia làm tôn chỉ, tập hợp phương pháp làm người, xử thế của Nho gia. Từ những việc trong sinh hoạt hằng ngày, sách khuyên người ta chăm chỉ, tiết kiệm, quản lý gia đình và giữ bổn phận. Hai câu được truyền tụng rộng rãi là: “Một hạt thóc, một bữa cơm, phải nghĩ rằng có được không dễ. Một sợi tơ, một sợi chỉ, nên nhớ vật lực gian nan”.
Tăng Quốc Phiên thời Thanh lấy “chăm lo việc nước, tiết kiệm trong nhà, lời nói trung tín, hành động chân thành cung kính” làm phương châm. Dù làm quan và có quyền thế một thời, ông vẫn thường quan tâm tới đời sống, sự giáo dưỡng của người nhà; qua thư từ, ông chăm sóc và bồi dưỡng tư tưởng đạo đức, luân lý cho con cháu.
“Mười năm trồng cây, trăm năm trồng người.” Gia huấn là những ghi chép bằng văn bản về cách người xưa giáo dục gia đình, đồng thời là một di sản văn hóa quý báu để lại cho hậu thế. Những đức tính truyền thống và tinh thần của dân tộc được phát huy, truyền tiếp trong các bản gia huấn có nội dung cốt lõi là coi trọng đạo đức và tu dưỡng bản thân.
Chú thích biên tập: Niên đại Vương Phu Chi (1619–1692) được đối chiếu trong Stanford Encyclopedia of Philosophy; ông sống qua giai đoạn chuyển tiếp giữa hai triều Minh và Thanh.
Nguồn: Epoch Times — 重德修身 漫談古代家訓.
