“Xe chở cỏ khô”: Miền quê nước Anh trong tranh John Constable
Trong The Hay Wain, John Constable gửi vào phong cảnh Suffolk ký ức tuổi thơ và nỗi hoài niệm về đời sống nông thôn Anh đang đổi thay.
Tác giả: Michelle Plastrik — The Epoch Times. Bài giới thiệu nghệ thuật công bố năm 2024, cập nhật năm 2026.
Miền quê nước Anh yên bình với cỏ xanh, trời biếc và những ngôi nhà nhỏ nên thơ đã được họa sĩ John Constable (1776–1837) ghi lại bằng những hình ảnh khó phai. Là một trong những họa sĩ phong cảnh hàng đầu của chủ nghĩa Lãng mạn, ông quan sát cẩn thận, thể hiện nhiều chi tiết, gửi vào tranh mối gắn bó bền bỉ với thiên nhiên.
Ông đặc biệt quyến luyến phong cảnh Suffolk, hạt nơi mình sống thời thơ ấu. Tác phẩm được yêu mến nhất của ông, “The Hay Wain” — có thể hiểu là “Xe chở cỏ khô” — thuộc bộ sưu tập National Gallery tại London, là một trong những kiệt tác của hội họa Anh.
Một họa sĩ Lãng mạn Anh thời kỳ đầu
Hoàn cảnh xuất thân của Constable không báo trước tầm vóc nghệ thuật mà ông sẽ đạt tới. Sinh trong một gia đình địa chủ khá giả buôn ngũ cốc và than, ông tham gia công việc kinh doanh của gia đình khi còn trẻ. Hội họa ban đầu chỉ là thú tiêu khiển của một người có điều kiện, cho tới khi ông quen một nhà sưu tầm nghệ thuật có tiếng.
Sau khi xem những bức tranh của các bậc thầy cổ điển trong bộ sưu tập ấy, ông mong muốn học mỹ thuật chính quy và theo nghề. Được gia đình đồng ý, Constable theo học tại các trường của Học viện Hoàng gia. Trong suốt sự nghiệp, ông chịu ảnh hưởng từ thế hệ họa sĩ phong cảnh đi trước, đặc biệt là Thomas Gainsborough của Anh; Jacob Ruisdael và Jan van Goyen của Hà Lan; cùng Peter Paul Rubens và Jan Siberechts của vùng Flanders.
Những tác phẩm đầu tay phản ánh các chuyến đi tới Derbyshire và vùng Lake District. Dù phần lớn tuổi trưởng thành sống ở London — và thực tế chưa từng rời nước Anh — ông vẫn hết lần này đến lần khác trở về với phong cảnh Suffolk quê nhà. Trong thư gửi một người bạn, Constable viết rằng ông nên vẽ những nơi chốn của chính mình tốt nhất, bởi hội họa chẳng qua cũng là một cách khác để nói về cảm xúc.
Cụ thể, vùng thung lũng Stour và Dedham Vale, ngày nay được biết tới với tên gọi “miền đất Constable”, trở thành đề tài thường gặp nhất trong loạt tranh khổ lớn rộng khoảng sáu foot của ông.
Vẽ phong cảnh với kích thước lớn như vậy là một lựa chọn khác thường. Ông làm thế để thu hút sự công nhận của giới phê bình và những người bảo trợ. Trong quan niệm hàn lâm đương thời, khổ tranh đồ sộ thường dành cho các đề tài lịch sử và tôn giáo, vốn được đánh giá cao nhất. Tranh chân dung đứng ở bậc kế tiếp, trên tranh phong cảnh — thể loại không được coi là nghệ thuật cao cấp vì không nhấn mạnh chủ thể con người. Constable vẽ chân dung để kiếm sống, nhưng tình yêu thực sự của ông dành cho phong cảnh. Những bức phong cảnh khổ lớn của ông đã nâng vị thế của thể loại này.
“The Hay Wain”
“The Hay Wain” là bức thứ ba trong loạt tranh rộng khoảng sáu foot. Ông vẽ tranh năm 1821 tại xưởng ở London và hoàn thành trong chưa đầy năm tháng. Sau khi kết hôn năm 1816, ông chuyển tới London nhưng vẫn trở về East Bergholt, Suffolk vào mùa hè.
Bối cảnh trong tranh ở cách quê nhà ông không xa; tuy nhiên, Constable không thể thực hiện tác phẩm ngay tại chỗ. Thay vào đó, ông dựa vào những bản vẽ và phác thảo sơn dầu chi tiết về vùng này, trong đó có những bản đã hơn mười năm tuổi, để hình thành bố cục dự kiến. Một cách làm khác thường thời ấy là ông thực hiện bản phác thảo sơn dầu có kích thước bằng tranh hoàn thiện trước khi vẽ bức cuối cùng.
Ở giữa tranh là một chiếc xe gỗ trống đang trên đường đi chở cỏ khô — cỏ đồng được cắt, phơi để làm thức ăn gia súc mùa đông. Bánh trước của xe hướng sang phải khi xe đi qua chỗ cạn của ao cối xay. Đích đến là đồng cỏ ở hậu cảnh.
Có thể nhận ra những người làm cỏ khô ở phía xa: vài người dùng chĩa hất cỏ lên xe, còn một người mài lưỡi hái. Cảnh đời thường chiếc xe lội qua chỗ cạn từng là đề tài quen thuộc với họa sĩ Hà Lan và Flanders thế kỷ XVII. Một tác phẩm Constable từng nghiên cứu, hiện cũng thuộc National Gallery, là “A View of Het Steen in the Early Morning” của Peter Paul Rubens.
Địa điểm ngoài đời của “The Hay Wain” là Flatford trên sông Stour. Ở mép phải bức tranh, một dải gạch đỏ hẹp cho thấy cối xay Flatford. Gia đình Constable từng vận hành cối xay nước dùng để nghiền ngũ cốc này; cha mẹ ông sống trong nhà cối xay trước khi ông ra đời.
Công trình nổi bật hơn nằm bên trái. Ngôi nhà nhỏ mái đỏ, tường quét vôi trắng, có khói bay từ ống khói, khi ấy do tá điền Willy Lott cư ngụ. Constable đưa ngôi nhà này vào nhiều tác phẩm. Ngày nay, National Trust sở hữu và bảo tồn ngôi nhà cùng cối xay Flatford; đây là điểm thu hút du khách.
Một đặc điểm trong tranh Constable là bố cục cân bằng. Trong “The Hay Wain”, chiếc thuyền nhỏ trống ở bên phải tạo đối trọng với nhà Willy Lott và xe chở cỏ. Những điểm đỏ trên bộ yên cương da của ngựa làm nổi bật các sắc xanh phong phú. Chú chó nhỏ hướng sự chú ý của người xem tới chiếc xe, trong khi đường cong thân mình nó tương ứng với đường vòng của ao cối xay.
Một bầu không khí đang biến mất
Thoạt nhìn, người ta có thể nghĩ bức tranh được vẽ theo cách thông thường, thể hiện một ngày hè thanh bình điển hình. Điều có thể gây ngạc nhiên là phương pháp làm việc và tầm nhìn nghệ thuật của Constable lại rất mới mẻ trong thời đại ông. Hơn nữa, “The Hay Wain” lưu giữ một lối sống thôn dã vốn đã không còn phổ biến vào thập niên 1820.
Bên cạnh lựa chọn khổ tranh, màu sắc và bề mặt sơn cũng khiến tác phẩm khác biệt. Bài viết của Michelle Plastrik giải thích rằng các họa sĩ lấy cảm hứng từ tranh phong cảnh của bậc thầy cổ điển thường sao chép bảng màu ngả nâu mà họ nhìn thấy. Tuy nhiên, những bậc thầy ấy không nhất thiết dùng màu đục tối ngay từ đầu; sự tiếp xúc với lửa và khói theo thời gian đã làm tranh đổi màu.
Trong cách nhìn của tác giả, phong cảnh của Constable có vẻ chân thực bởi ông vẽ bằng những sắc xanh sáng. Ông dùng nét cọ phóng khoáng, thậm chí cạo lớp sơn rộng ở một số chỗ, để tăng cảm giác xác thực cho phong cảnh.
Tên ban đầu của tác phẩm là “Landscape: Noon” — “Phong cảnh: Buổi trưa”. Ánh sáng lung linh thể hiện tài năng của Constable trong việc ghi nhận trạng thái không khí. Dù có vô số chi tiết gần gũi tự nhiên, tranh cũng mang cái nhìn Lãng mạn về lao động nông nghiệp và đời sống nông thôn. Công nghiệp hóa đã lan khắp đất nước trong thế kỷ XIX; mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên bị đô thị hóa và ô nhiễm đe dọa. Constable gửi vào đó nỗi hoài niệm về một nước Anh đang dần biến mất.
Một viên ngọc của National Gallery
Khi được trưng bày lần đầu, “The Hay Wain” nhận những đánh giá tích cực nhưng không bán được. Hai người Pháp tới Anh, trong đó có họa sĩ Lãng mạn Théodore Géricault, kinh ngạc trước vẻ tự nhiên của tranh. Họ về nước và ca ngợi Constable cùng nghệ thuật của ông.
Danh tiếng bức tranh tăng lên; Constable bán tranh cho một nhà buôn người Anh–Pháp, người đưa nó tới Salon Paris năm 1824. Với tác phẩm này và hai bức khác được trưng bày, Constable được vua Charles X của Pháp trao huy chương vàng.
“The Hay Wain” ngày nay là một trong những viên ngọc của National Gallery. Emily Burns, từng là nghiên cứu viên giám tuyển Vivmar tại bảo tàng, mô tả đó là một khung cảnh yên tĩnh, thư thái, dịu dàng nhưng đã làm rung chuyển thế giới hội họa phong cảnh.
Constable tin tưởng sâu sắc rằng nghệ sĩ nên vẽ những hình ảnh gắn bó với chính mình. Ông không chạy theo xu hướng hay trật tự thứ bậc hàn lâm, mà trung thành với bản thân và tầm nhìn nghệ thuật. Ông không chỉ thay đổi đường đi của tranh phong cảnh, mà còn tạo nên hình ảnh tiêu biểu, bền bỉ về miền quê nước Anh trong văn hóa đại chúng.
