Thứ Hai, 23.11.2026Tiếng Việt / Hoa Kỳ
Giới thiệu
DKN.TVĐại Kỷ Nguyên — Mang đến giá trị cuộc sống
Văn hóa

Vì sao mái ngói cổ Trung Hoa có những đĩa tròn ở đầu hiên?

Ngói đầu ống che phần hở ở mép mái, giúp giữ ngói và tạo điểm nhấn cho mái hiên. Những mẫu ngói thời Tần, Hán còn cung cấp manh mối về niên đại, cấp bậc công trình và quan niệm cầu phúc của người xưa.

Tuệ Minh ·
Minh họa đầu ngói ống hình tròn và ngói hắt nước xen kẽ dưới mái hiên gỗ
Ảnh minh hoạ

Kết quả khảo cổ tại di tích Lang Gia Đài, nơi Tần Thủy Hoàng từng đến trong chuyến tuần du về phía đông, ghi nhận hai cấu kiện đáng chú ý. Gạch rỗng có hoa văn rồng được lát trên bậc dẫn lên đài. Một đầu ngói ống lớn có hoa văn quỳ, hình linh vật uốn lượn, từng thuộc mái của một công trình có cấp bậc cao.

Giới khảo cổ từng tìm thấy đầu ngói lớn cùng loại tại lăng Tần Thủy Hoàng, thành Lịch Dương và hành cung Tần ở Khương Nữ Thạch. Mẫu lớn nhất phục nguyên được tại Lang Gia Đài có đường kính gần 80 cm, một dấu hiệu về cấp bậc của công trình thời Tần.

Phần đầu nhìn thấy từ dưới mái hiên

Ở Cố Cung, đền chùa hoặc những công trình cổ còn nguyên mái, có thể nhìn thấy cấu kiện này khi đứng dưới hiên và ngước lên. Hàng ngói tròn hướng mặt ra ngoài nằm ngay mép mái.

Mái ngói cổ thường kết hợp ngói bản với ngói ống có dạng nửa ống tròn. Những hàng ngói ống chạy từ nóc đến hiên. Ở đầu ngoài cùng, một miếng đất nung bịt phần hở của ống ngói. Cấu kiện này được gọi là ngõa đương, hay đầu ngói ống.

Bảo tàng Cố Cung định nghĩa ngõa đương là phần đầu của viên ngói ống. Nó che mép mái, góp phần giữ ngói và có chức năng trang trí. Cách giải thích truyền thống của chữ “đương” gắn với ý che, chắn. Có thể hình dung miếng bịt này như mặt ngoài của mỗi hàng ngói ống: nó hướng ra phía người qua lại nên cũng là chỗ để người thợ thể hiện tay nghề.

Tương truyền Lỗ Ban phát minh ra đầu ngói ống. Sử liệu và chứng cứ khảo cổ hiện có chưa xác lập được điều đó. Cấu kiện có lẽ đã hình thành dần trong quá trình phát triển của mái ngói ở Trung Hoa. Đến thời Chiến Quốc, Tần và Hán, nó đã được dùng thành thục trên cung điện, lăng tẩm và những công trình lớn.

Những mẫu ra đời sớm có cả dạng bán nguyệt. Hình tròn dần trở nên phổ biến. Từ thời Chiến Quốc đến Tần, Hán, đầu ngói xuất hiện nhiều trong cung điện và lăng tẩm, với hoa văn mây, động vật, hình quỳ, rồng phượng và cả chữ. Vị trí nổi bật trên mái và kích thước của một số mẫu cho thấy vì sao các mảnh ngói này được trưng bày trong bảo tàng.

Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc lưu giữ một đầu ngói lớn thời Tần có họa tiết quỳ và phượng. Mẫu cùng loại tìm thấy ở lăng Tần Thủy Hoàng có chiếc đường kính đến 61 cm. Tài liệu bảo tàng cho biết một số mẫu lớn từng được tô đỏ hoặc quét trắng, phối với hệ dầm trang trí. Những gì còn lại tại di tích ngày nay, như nền đất đầm và gạch vỡ, chỉ cho thấy một phần diện mạo và màu sắc của công trình hơn hai nghìn năm trước.

Đỉnh Lang Gia Đài có một quần thể kiến trúc trên nền đài cao được dựng chủ yếu vào thời Tần và sửa đổi vào thời Hán. Bậc lên ở phía tây nam có gạch rỗng chạm hình rồng. Tại di tích còn có đầu ngói lớn hoa văn quỳ, hoa văn mây và mẫu Tây Hán mang lời chúc “Thiên thu vạn tuế”.

Cung điện, lăng tẩm, tông miếu, công sở và nhà dân khác nhau về quy mô, vật liệu, dáng mái và cách trang trí. Khi tìm thấy một đầu ngói lớn, các nhà khảo cổ đối chiếu dáng, hoa văn và kích thước với mẫu ở những di tích như lăng Tần Thủy Hoàng hoặc cung Tần Hàm Dương. Sự tương đồng có thể giúp nhận diện niên đại và cấp bậc của công trình.

Hình tứ thần và lời chúc trên đầu ngói

Một nhóm hoa văn nổi tiếng thời Hán là tứ thần, gồm Thanh Long ở phương đông, Bạch Hổ ở phương tây, Chu Tước ở phương nam và Huyền Vũ ở phương bắc. Các hình tượng này gắn với phương vị và các nhóm sao trong văn hóa truyền thống.

Đầu ngói Thanh Long và Bạch Hổ thời Hán ở Bảo tàng Cố Cung cho thấy cách người thợ cho hình rồng hoặc hổ uốn theo đường viền tròn, vừa cân đối vừa tạo chuyển động. Với người thời Hán, những hình đó còn gợi trật tự trời đất. Qua thời gian, tứ thần mang thêm ý nghĩa che chở, xua điều dữ và cầu phúc.

Mái ngói chắn mưa. Mặt ngoài của nó cũng là nơi người xưa đặt hình rồng, phượng, mây lành và tứ thần để gửi gắm những ý nghĩa ấy.

Một nhóm khác là đầu ngói có chữ, như “Thiên thu vạn tuế”, “Trường lạc vị ương” và “Hán tịnh thiên hạ”. Mẫu “Hán tịnh thiên hạ” thời Tây Hán được tìm thấy tại di tích Trường An ở Tây An và hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây.

Hiện vật làm bằng đất nung xám, đường kính khoảng 17,5 cm. Vành ngoài rộng, phía trong có một vòng gờ và núm bán cầu ở giữa. Các đường đôi chia lòng ngói thành bốn ô, mỗi ô có một chữ triện đắp nổi. Bài nguồn giải thích dòng chữ gợi việc Hán Cao Tổ Lưu Bang thắng Hạng Vũ, thống nhất thiên hạ và lập nhà Hán. Cụm từ này xuất hiện trong Hán thư với sắc thái ca ngợi.

“Trường lạc vị ương” mang nghĩa niềm vui lâu dài, không dứt. Nhà Hán có cung Trường Lạc và cung Vị Ương. Khi xuất hiện trên đầu ngói ở công trình thời Hán, bốn chữ vừa gợi tên cung, vừa mang lời chúc lành.

“Thiên thu vạn tuế” ngày nay thường gợi lời chúc thọ. Trong kiến trúc cấp cao thời Hán, câu này còn có thể gửi gắm mong ước cung điện tồn tại lâu dài và vận nước bền vững. Mẫu thời Tây Hán tìm thấy ở Lang Gia Đài cho thấy lời chúc đã trở thành một phần của trang trí kiến trúc.

Người Trung Hoa về sau viết chữ “phúc”, chữ “thọ” trên cửa, dán câu đối vào dịp năm mới và treo lời chúc trong nhà. Việc đưa lời chúc vào không gian sống đã có từ lâu. Người thời Tần, Hán thậm chí nung lời chúc lên viên ngói và đặt ngay đầu hiên, nơi nó hứng nắng gió năm này qua năm khác.

Phân biệt đầu ngói ống với ngói hắt nước

Mép mái thường có hai cấu kiện xen nhau. Đầu ngói ống bịt phần cuối của hàng ngói ống. Ngói bản ở rãnh giữa thường kết thúc bằng viên ngói hắt nước, có phần mép nhô và rủ xuống để đưa nước mưa ra xa, bảo vệ gỗ và tường dưới hiên. Phần mép này có thể được tạo dáng nhọn bo tròn và trang trí hoa lá hoặc họa tiết cát tường trước khi nung.

Nhìn từ dưới, các mặt tròn hoặc bán nguyệt quay ra ngoài thường là đầu ngói ống. Những miếng xen giữa, hơi chìa xuống, là ngói hắt nước. Có thể quan sát cả hai trên mái Cố Cung hoặc một số đền chùa cổ.

Một đầu ngói ống vừa che phần hở ở mép hiên, vừa có thể lưu lại hình rồng, phượng, tứ thần hoặc lời chúc vui lâu bền. Những chi tiết nhỏ này cho thấy người xưa đã gửi mong ước về may mắn, bình an và trường tồn vào chính công trình họ xây dựng.

Nguồn bài: The Epoch Times tiếng Trung, loạt Kiến trúc Trung Hoa. Bài gốc tham khảo Bảo tàng Cố Cung, Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc và kết quả khảo cổ tại Lang Gia Đài. Đối chiếu: thông tin khảo cổ trên cổng thông tin Thanh Đảo.

DKN.TV

Tìm kiếm trên DKN