Từ Lý Ngư đến Tô Thức: Thú ăn cua trong văn chương xưa

Trong văn chương Trung Hoa, con cua không chỉ là món ăn theo mùa. Nó có thể thành cái cớ để kể về sự sành ăn, tình bạn, nét tự trào, hay một cuộc tụ họp rộn rã giữa tiết thu. Bài “Văn nhân nhã thú” của tác giả Viễn Sơn trên The Epoch Times lần theo những mẩu chuyện từ Lý Ngư, Tất Trác, Lý Bạch và Tô Thức tới Hồng lâu mộng.

Lý Ngư chờ mùa cua. Nhà văn sống cuối Minh đầu Thanh này viết nhiều về ẩm thực trong Nhàn tình ngẫu ký. Ông có thể giải thích cách nấu măng, nấm, nhưng thú ăn cua thì, theo lời ông, khó diễn tả cho hết. Mùa cua chưa tới, ông đã dành riêng khoản tiền để mua, đùa gọi đó là tiền “mua mạng” vì người hầu chê ông coi cua như tính mạng. Ông gọi tháng Chín, tháng Mười âm lịch là “thu cua”, chuẩn bị cả vò rượu và cách giữ cua để kéo dài niềm vui sau mùa.

Lý Ngư chuộng cách hấp nguyên con, bày lên để khách tự tách thịt. Theo ông, băm cua nấu canh hay tẩm bột rán tuy có vị riêng nhưng khó giữ nguyên vẻ đẹp và hương vị ban đầu. Ông cũng không muốn người khác bóc sẵn hộ: cũng như hạt dưa hay củ ấu, một phần thú vị nằm ở việc tự tay tách vỏ rồi thưởng thức từng chút. Cách kể của ông biến một món ăn thành trải nghiệm có nhịp chậm.

Chén rượu và càng cua. Trước Lý Ngư nhiều thế kỷ, giai thoại về Tất Trác đời Tấn đã gắn cua với phong thái phóng khoáng. Có lần ông say rượu, lén uống ở vò nhà bên và bị người giữ rượu trói lại vì tưởng là kẻ trộm; sáng ra biết thân phận khách, chủ nhà cởi trói, rồi hai người tiếp tục uống. Trong lời ước nổi tiếng được Tấn thư chép lại, Tất Trác hình dung mình ngồi trên thuyền đầy rượu và thức ngon, một tay cầm chén, tay kia cầm càng cua. Hình ảnh ấy về sau trở thành biểu tượng của niềm vui ung dung.

Lý Bạch cũng đem cua vào thơ, dùng hình ảnh càng cua và rượu để gợi cõi tiên trong một bài Nguyệt hạ độc chước. Ông không miêu tả cách ăn mà phóng trí tưởng tượng từ một bữa rượu. Cùng một món ăn, văn chương đã mở ra một không khí khác.

Tô Thức đáp lễ bằng thơ. Năm 1079, khi làm tri châu Hồ Châu, Tô Thức nhận mấy con cua biển lớn do bạn là Đinh Công Mặc gửi tặng. Trong bài thơ cảm ơn, ông so cua nhỏ ở bờ suối với con cua đỏ, tròn trước mắt; hình dung lớp gạch vàng trong mai và thịt trắng ở hai càng. Cuối bài, ông tự trêu vị quan ở Ngô Hưng ham ăn đã dùng một bài thơ để đổi lấy cua đực và cua cái. Sự tự trào khiến cuộc trao quà trở nên thân tình. Cũng trong năm ấy, Tô Thức bị bắt trong vụ án thơ Ô Đài rồi chịu cảnh lưu đày, một bước ngoặt lớn trong đời ông.

Bữa cua ở Đại Quan Viên. Hồi 38 của Hồng lâu mộng kể Sử Tương Vân đứng ra đãi khách, Tiết Bảo Thoa giúp chuẩn bị, mọi người tới lầu Ngẫu Hương thưởng hoa quế và ăn cua. Vương Hy Phượng lo bát đũa, dặn chỉ mang cua ra từng mẻ nhỏ để món ăn còn nóng. Nàng chuẩn bị rượu hâm và bột đậu xanh ướp hương hoa để rửa tay sau khi bóc cua. Những chi tiết ấy làm sống dậy nhịp sinh hoạt trong một cuộc vui mùa thu.

Tiết di mẫu không muốn được bóc cua hộ, vì theo bà tự tay tách mới ngon; câu nói ấy như vọng lại sở thích của Lý Ngư. Trong lúc mọi người đùa nghịch, Bình Nhi cầm con cua đầy gạch định trêu Hổ Phách, nhưng lại vô tình quệt lên má Phượng Thư khiến cả bàn cười vang. Sau bữa ăn, các cô gái làm thơ về hoa cúc rồi vịnh cua. Bài của Tiết Bảo Thoa mượn dáng đi ngang và cái vỏ cua để gợi một lời châm biếm thói đời. Từ bàn ăn, câu chuyện đi vào tình người và cả cái nhìn về xã hội.

Cua trong những trang sách ấy có nhiều loại, từ cua sông, hồ đến cua biển; không nên coi mọi miêu tả đều chỉ một loài cua ngày nay. Điểm chung là cách người viết biến một món ăn thành chất liệu của thơ, giai thoại và ký ức mùa thu.

Nguồn: Viễn Sơn, The Epoch Times, đăng 8/11/2026; bài nguồn tham khảo Nhàn tình ngẫu ký, Tấn thư, thơ Lý Bạch và Tô Thức, cùng hồi 38 Hồng lâu mộng.