Từ đơn danh đến chữ thế hệ: Tập tục đặt tên trong lịch sử Trung Hoa

Trong bài viết trên chuyên mục văn học của SecretChina, tác giả Viễn Sơn nhìn vào số chữ trong họ tên người Trung Hoa để kể lại những biến đổi của tập tục đặt tên, từ tên một chữ thời Hán–Ngụy đến quy tắc thế hệ và ngũ hành của hoàng tộc nhà Minh.

Hôm nay đến ngân hàng, nghe loa gọi “Lưu Vĩ, mời đến quầy số ba”, “Trương Ba, mời đến quầy số năm”, chẳng ai để ý. Nhưng nếu trở về thời Hán cách đây hai nghìn năm, khi hai cái tên ấy được xướng lên trên đường phố Trường An, người qua đường có lẽ sẽ nhìn với vẻ kính trọng. Bởi thời ấy, “đơn danh” — họ đơn kết hợp với tên một chữ, toàn bộ họ tên có hai chữ — là cách đặt tên quen thuộc của sĩ nhân và người dân lương thiện. Ngược lại, nếu ai mang tên “Lưu Đại Vĩ” hay “Trương Tiểu Ba”, người ta có thể tự hỏi gia đình ấy từng gặp chuyện gì.

Theo cách nhìn của tác giả, phía sau số chữ trong tên gọi là một phần lịch sử chính trị và lễ pháp.

Họ tên hai chữ hay ba chữ phổ biến hơn?

Một câu hỏi thú vị là trong số những nhân vật có tên trong lịch sử Trung Quốc, họ tên hai chữ hay ba chữ nhiều hơn. Bài viết cho biết có những học giả đã dựa vào các sách công cụ như Trung Quốc nhân danh đại từ điển để thống kê hàng vạn người. Theo những con số tác giả nêu, từ thời Tiên Tần đến Ngụy, Tấn, Nam Bắc triều, họ tên hai chữ chiếm ưu thế, trên chín phần mười; đến thời Đường–Tống, họ tên ba chữ tăng lên khoảng sáu phần mười; thời Minh–Thanh, tỷ lệ này đạt khoảng bảy đến tám phần mười.

Tuy nhiên, do thời kỳ chuộng tên một chữ kéo dài, khi cộng toàn bộ các thời đại, số danh nhân có họ tên hai chữ vẫn nhỉnh hơn đôi chút, theo bài viết.

Điều này có thể khác với trực giác. Một lý do là họ kép dễ gây nhầm: Gia Cát Lượng và Tư Mã Ý có ba chữ trong họ tên, nhưng cấu trúc vẫn là họ kép cộng tên một chữ. Một lý do khác là tên tự, tên hiệu được biết đến rộng rãi: Tô Đông Pha vốn tên Tô Thức; Tào Tuyết Cần tên Tào Triêm; Bao Thanh Thiên tên Bao Chửng; Hán Vũ Đế tên Lưu Triệt. Những cách gọi ba chữ quen thuộc ấy không phản ánh độ dài tên chính.

Ngay cả thời họ tên ba chữ thịnh hành, đơn danh vẫn tồn tại. Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hàn Dũ, Nhạc Phi đều có tên một chữ. Phong tục có thay đổi, nhưng không tuyệt đối.

Mệnh lệnh khác thường của Vương Mãng

Vì sao đơn danh trở thành xu hướng áp đảo vào thời Hán–Ngụy? Bài viết cho rằng một người thúc đẩy quan trọng là Vương Mãng, nhân vật muốn khôi phục các chế độ cổ và lễ nhà Chu.

Trước Tây Hán, việc đặt tên tương đối tùy ý: Hàn Tín, Trương Lương có tên một chữ; Lạn Tương Như, Tư Mã Tương Như có tên hai chữ; Đông Phương Sóc là họ kép cộng tên một chữ. Khi Vương Mãng cầm quyền, ông cho rằng phép xưa coi trọng đơn danh nên thúc đẩy việc “bỏ tên hai chữ”. Theo Hán thư được tác giả dẫn, ngay cả thiền vu Hung Nô Nang Tri Nha Tư cũng dâng thư xin đổi tên thành một chữ “Tri” để lấy lòng Vương Mãng.

Bài viết kể rằng Vương Mãng còn áp dụng với cháu mình. Người cháu trưởng vốn tên Vương Hội Tông, theo chế độ mới đổi thành Vương Tông. Sau đó, Vương Tông bí mật khắc ấn và mưu đồ bất chính; sự việc bại lộ, ông tự sát. Vương Mãng chưa hết giận, ra lệnh khôi phục tên cũ “Hội Tông”. Trong cách diễn giải của tác giả, đổi lại từ họ tên hai chữ thành ba chữ khi ấy là một hình thức làm nhục người có tội.

Triều Tân chỉ tồn tại hơn mười năm, nhưng quan niệm coi tên một chữ là quý, tên hai chữ là thấp vẫn kéo dài hàng trăm năm qua Đông Hán, Tam Quốc, Ngụy và Tấn. Các tên Tào Tháo, Lưu Bị, Tôn Quyền, Quan Vũ, Chu Du, Lỗ Túc trong lịch sử Tam Quốc đều có cấu trúc hai chữ.

Tác giả còn nhắc đến Tôn Lâm, quyền thần cuối thời Đông Ngô. Sau khi ông bị giết, Ngô chủ Tôn Hưu không muốn nhận cùng tông tộc, ra lệnh xóa tên khỏi sổ hoàng tộc; sử sách về sau gọi ông là “Cố Lâm”. Trong những cuộc thanh trừng chính trị, cả cách gọi tên cũng có thể bị tước bỏ. Vì vậy, số chữ và cách gọi tên thời ấy giống như một dấu hiệu nhận biết thân phận.

Kiêng húy: Khi tên gọi gặp lễ pháp

Đến thời Đường–Tống, quy định bỏ tên hai chữ đã lùi vào quá khứ. Dân số tăng khiến đơn danh dễ trùng nhau, họ tên ba chữ dần phổ biến. Nhưng một lễ chế từ thời Tiên Tần vẫn ảnh hưởng đến tên gọi, đến nhà Đường càng nghiêm ngặt: đó là tránh húy.

Ngày nay có thể thấy tránh húy rườm rà, nhưng ban đầu đây là một nghi thức trang trọng. Lễ ký – Khúc lễ thượng viết “tốt khốc nãi húy”: sau khi bậc trưởng bối qua đời và lễ tốt khốc đã cử hành, con cháu tránh gọi thẳng tên để bày tỏ lòng hiếu kính. Ban đầu người ta tránh tên tổ tiên đã mất. Từ thời Tần–Hán, khi hoàng quyền xác lập và thiên tử được coi là cha của thiên hạ, tránh tên hoàng đế trở thành phép tắc của quốc gia.

Đầu nhà Đường có một câu chuyện được bài viết nhắc đến. Danh tướng Ngõa Cương Từ Thế Tích quy thuận nhà Đường và có công, được Đường Cao Tổ ban quốc tính, đổi thành Lý Thế Tích. Nhưng chữ “Thế” ở giữa lại trùng với tên Đường Thái Tông Lý Thế Dân. Khi mới lên ngôi, Thái Tông quy định “nhị danh bất thiên húy”: với tên gồm hai chữ, không cần kiêng từng chữ riêng lẻ nếu chúng không dùng liền nhau. Nhờ vậy, Lý Thế Tích vẫn giữ được tên.

Đến khi Thái Tông mất, Cao Tông lên ngôi, phép tránh húy nghiêm hơn. Lý Thế Tích mới bỏ chữ “Thế”, đổi thành Lý Tích.

Các trường hợp đổi tên tương tự xuất hiện nhiều trong sử sách. Thời Hán, để tránh tên Hán Văn Đế Lưu Hằng, tên nàng tiên cung trăng “Hằng Nga” được đổi thành “Thường Nga”. Thời Tấn, tránh tên Tư Mã Chiêu, Vương Chiêu Quân được gọi là “Minh Quân”; tên “Minh Phi” trong thơ về sau có nguồn gốc từ đó. Nhà Đường tránh chữ “Dân”, đổi “Dân bộ” thành “Hộ bộ”, tên gọi được sử dụng ở các đời sau.

Đông Hán tránh tên Quang Vũ Đế Lưu Tú, danh xưng “tú tài” từng được đổi thành “mậu tài”; khoảng thời Tào Ngụy và Tây Tấn mới dần trở về “tú tài”. “Mậu tài” chỉ người có tài đức tốt đẹp, nghĩa gần với “tú tài”, là cách thay bằng từ đồng nghĩa.

Bài viết cho biết giải thích này có trong chú thích các văn bản đời Hán. Một dẫn chứng nổi tiếng là phần chú của thái tử Chương Hoài Lý Hiền thời Đường trong Hậu Hán thư – Quang Vũ Đế kỷ, dẫn chú giải cổ: “Tú chi tự viết mậu”, và “Hậu Hán dĩ Quang Vũ húy, cải tú tài vi mậu tài” — đời Hậu Hán, vì tránh húy Quang Vũ mà đổi tú tài thành mậu tài.

“Công thức đặt tên” của Chu Nguyên Chương

Đến Minh–Thanh, họ tên ba chữ trở thành xu hướng chủ yếu. Dân số đông, các dòng họ coi trọng chữ chỉ thứ bậc: người cùng thế hệ trong một họ dùng chung một chữ. Để thể hiện quy tắc này và phân biệt từng người, tên ba chữ thuận tiện hơn. Hoàng thất nhà Minh là một ví dụ đặc biệt về việc quy hoạch chữ thế hệ.

Chu Nguyên Chương khi nhỏ được gọi là Trùng Bát; cha ông tên Ngũ Tứ. Có thuyết nói dân nghèo thời Nguyên không có công danh hay chức dịch không được đặt tên chính thức mà dùng số thứ tự hoặc tổng tuổi cha mẹ. Tác giả lưu ý thuyết này xuất phát từ bút ký đời Thanh và chỉ nên xem như một cách kể, không khẳng định chắc chắn. Ông suy đoán trải nghiệm nghèo khó thuở nhỏ có thể là một lý do khiến Chu Nguyên Chương dành nhiều tâm sức cho tên con cháu sau khi lên ngôi.

Chu Nguyên Chương đặt ra một hệ thống kết hợp chữ thế hệ theo chiều dọc và ngũ hành theo chiều ngang. Nam giới hoàng tộc đều có họ tên ba chữ: chữ đầu là Chu; chữ thứ hai theo thứ tự trong bài thơ hai mươi chữ quy định cho từng nhánh. Nhánh Yên vương dùng:

Cao Chiêm Kỳ Kiến Hựu,
Hậu Tải Dực Thường Do.
Từ Hòa Di Bá Trọng,
Giản Tĩnh Địch Tiên Du.

Chữ thứ ba phải mang bộ tương ứng với ngũ hành và luân chuyển qua từng đời theo thứ tự mộc sinh hỏa, hỏa sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thủy, thủy sinh mộc.

Con trai Chu Nguyên Chương có tên thuộc bộ mộc, như thái tử Chu Tiêu và Yên vương Chu Đệ. Con Chu Đệ là Chu Cao Sí: “Cao” chỉ thế hệ, còn “Sí” thuộc hỏa. Con Cao Sí là Chu Chiêm Cơ, tên “Cơ” thuộc thổ; con Chiêm Cơ là Chu Kỳ Trấn, “Trấn” thuộc kim. Các thế hệ nối tiếp theo quy tắc.

Nhưng số người hoàng tộc tăng quá nhanh. Đến giữa và cuối nhà Minh, họ có hàng vạn thành viên. Những người cùng thế hệ phải tìm chữ có cùng bộ mà không trùng tên, khiến chữ thông dụng nhanh chóng cạn. Con cháu họ Chu bèn tạo chữ mới. Trong biểu các vương của Minh sử xuất hiện những tên như Chu Công Tích, Chu Thận Lôi, Chu Đồng Cách và Chu Tại Nạp. Các chữ “lôi”, “cách”, “nạp” mang bộ kim trong những tên này cũng được dùng để viết tên các nguyên tố radi, crôm và natri trong tiếng Trung ngày nay.

Theo một cách kể được tác giả nêu với sự dè dặt, nhà khoa học Từ Thọ cuối đời Thanh từng tham khảo gia phả họ Chu khi dịch tên các nguyên tố. Những chữ lạ được đặt để tránh trùng tên hoàng tộc lại tương ứng với cách gọi hóa học hàng trăm năm sau. Bản thân sự tương đồng ấy đã là một điều thú vị.

Tên gọi như những vòng năm

Thời Hán–Ngụy chuộng đơn danh; thời Đường tên gọi chịu ảnh hưởng của lễ pháp; Minh–Thanh dùng họ tên ba chữ để thể hiện thế hệ và tránh trùng. Qua sự thay đổi ấy, có thể nhìn thấy một phần lịch sử xã hội.

Chế độ kiêng húy còn để lại một công dụng cho nghiên cứu văn bản. Khi một chữ thường dùng bị cố ý bỏ nét hoặc thay bằng chữ khác trong sách cổ, người nghiên cứu có thể dựa vào quy tắc tránh húy để suy đoán sách được khắc in dưới thời hoàng đế nào. Tập tục tên gọi vì thế trở thành một dấu mốc phục vụ việc định niên đại thư tịch.

Bài viết nhắc thêm: khi Hán Minh Đế Lưu Trang lên ngôi, chữ “Trang” trở thành tên húy. Một số người họ Trang đổi sang họ Nghiêm. Người ẩn sĩ Trang Quang về sau được biết trong sử Đông Hán với tên Nghiêm Tử Lăng. Theo lời kết của tác giả, phía sau một họ tên quen thuộc có thể là câu chuyện cả một dòng họ nhường bước trước phép tắc của thời đại.

Tác giả: Viễn Sơn. Dịch từ SecretChina, “Vì sao Lưu Bị, Tào Tháo, Tôn Quyền đều có họ tên hai chữ?”.