Tự biết mình và giữ chính đạo qua một đoạn Hoài Nam Tử

Tần Sơn biên soạn / SecretChina. Bản dịch giới thiệu quan niệm tu dưỡng trong cổ thư.

Hoài Nam Tử do Hoài Nam vương Lưu An, thành viên hoàng tộc Tây Hán, cùng các môn khách thu thập sử liệu, văn hiến để biên soạn, còn có tên Hoài Nam Hồng Liệt và Lưu An Tử. Lương Khải Siêu đánh giá tác phẩm là kho tư tưởng Đạo gia Tây Hán, rộng lớn nhưng mạch lạc, thuộc hàng đầu trong trước tác đời Hán.

Sách do nhiều người góp bút, có nội dung phong phú, dung hợp tư tưởng các học phái Tiên Tần. Trong thế kỷ XX có bản dịch toàn văn tiếng Anh, tiếng Nhật và tuyển dịch tiếng Pháp, tiếng Đức. Bài của SecretChina giới thiệu một phần thiên Mậu Xưng.

Đoạn được dẫn có ý rằng người tự biết mình không oán trách người, người hiểu mệnh không oán trách trời; phúc từ mình phát ra, họa từ mình sinh ra. Phần diễn giải của bài nguồn hiểu đó là lời khuyên không tùy tiện trách người, trách trời, mà nhìn lại bản thân khi suy xét phúc họa.

Theo cách trình bày của cổ thư, muốn biết đạo trời thì quan sát sự vận hành của trời; muốn biết đạo đất thì xem các loài được gieo trồng trên đất; muốn biết đạo người thì xét những ham muốn của con người. Không hoảng hốt, không sợ hãi, vạn vật tự sinh tự diệt; không quấy nhiễu, không xâm phạm, vạn vật tự thanh tĩnh, yên ổn.

Với người chỉ thấy một góc sự vật thì không thể bàn sự biến đổi của vạn vật; người chỉ chú ý một khoảng thời gian ngắn thì không thể cùng bàn sự rộng lớn của trời đất. Cổ thư dùng hình ảnh ban ngày trăng không hiện, ban đêm mặt trời không lên, ngày không biết đêm, trăng không biết ngày; dù đều đem ánh sáng tới nhân gian nhưng không thể kiêm công dụng của nhau. Chỉ trời đất bao dung vạn vật, còn bao dung được trời đất là Đạo vô hình.

Đoạn diễn giải tiếp tục nói vua kiêu ngạo, ngang ngược không có trung thần; người tùy tiện hứa không giữ tín. Cây dây leo quấn quýt không mọc được cành lớn một vòng tay, mương hẹp không có cá lớn nuốt thuyền. Cây rễ nông thân ngắn, rễ bị thương thì cành lá khô héo.

Theo cổ thư, phúc đến từ vô vi, họa sinh bởi nhiều dục vọng; tai hại đến vì thiếu phòng bị, đất hoang vì không nhổ cỏ. Thánh nhân làm điều thiện sợ không kịp, phòng họa sợ tránh không khỏi. Bụi phủ mặt mà không muốn cay mắt, lội qua sông mà không muốn ướt chân là điều không thể. Vì vậy, đoạn văn lại nhắc người tự biết mình không tùy tiện trách người, người hiểu mệnh không tùy tiện trách trời; hạnh phúc do mình tạo, tai họa do mình chuốc, theo quan niệm tự tu dưỡng được trình bày trong sách.

Đoạn cuối nói thánh nhân không cầu khen ngợi, cũng không tránh lời chê, lời phỉ báng; đứng ở chính đạo thì tà khí không nổi, gian tà tự yên. Nếu bỏ chính đạo, tìm điều tà vạy, rời điều đúng và trôi theo dòng thì thành hòa lẫn cùng thói tục, mất chuẩn tắc hành vi. Bởi vậy, thánh nhân trở về bản tính ban đầu, không trôi cùng thế tục.

Theo SecretChina.