Schubert và khát vọng hướng đến một thế giới tốt đẹp, thuần khiết hơn
Trong bài thưởng thức âm nhạc năm 2021, nghệ sĩ piano Raymond Beegle nhìn lại sự chân thành, vẻ đẹp và đời sống tinh thần trong các ca khúc của Schubert.

Raymond Beegle — Theo Đại Kỷ Nguyên
Trong bài thưởng thức âm nhạc đăng ngày 14/2/2021, nghệ sĩ piano Raymond Beegle nhìn lại những giá trị mà ông tìm thấy trong âm nhạc Franz Schubert. Những nhận xét về nghệ sĩ và bản thu dưới đây phản ánh góc nhìn của tác giả vào thời điểm bài được viết.
Franz Schubert, nhà soạn nhạc người Áo, là một bậc thầy của âm nhạc cổ điển. Ông cao chưa đến 5 feet, vóc người nhỏ bé, diện mạo bình thường và chỉ sống vỏn vẹn 31 năm. Thế nhưng, qua vài bức thư ông để lại sau khi qua đời, người ta có thể nhìn thấy một tâm hồn dịu dàng, thiện lương, không oán hận, không xảo trá.
Trong 18 năm sáng tác, ông viết rất nhiều giao hưởng, sonata, nhạc thính phòng và vô số ca khúc. Ông là sứ giả thuần khiết của thế giới âm nhạc, truyền đạt cái thiện và cái đẹp bất tận. Bạn bè gọi ông là “Schwammerl” — “cây nấm nhỏ” trong tiếng Đức — và kể rằng Schubert đeo kính ngay cả khi ngủ, để vừa tỉnh giấc là có thể lập tức bắt đầu sáng tác.
Schubert, sinh năm 1797 và mất năm 1828, sống cùng thời với Beethoven; thậm chí nhà hai người chỉ cách nhau vài con phố. Sinh thời, ông không có được danh tiếng như Beethoven. Nhưng ông có một nhóm bạn xuất chúng, gồm những nhạc sĩ, nhà thơ và họa sĩ nổi tiếng ở Vienna.
Khi ấy, nhóm nhỏ gồm các văn nhân và nghệ sĩ này dường như quá say mê sáng tạo đến nỗi chẳng để tâm đến những biến động lịch sử xung quanh. Thành phố bị quân đội Napoleon chiếm đóng, tiếp đó là Đại hội Vienna và chính quyền chuyên chế Metternich, dường như không liên quan gì đến họ.
Họ bận vẽ tranh, làm thơ hoặc soạn nhạc. Điều đó khiến người ta tự hỏi: những sự kiện được gọi là lịch sử kia có thực sự quan trọng đến vậy không? Các cuộc chiến Napoleon, Đại hội Vienna hay Klemens von Metternich dường như không được nhiều người biết đến. Thế nhưng, chỉ cần nhắc đến bản “Ave Maria” của Schubert thì gần như ai cũng biết!
Chúng ta biết khá ít về cuộc đời Schubert. Tuy nhiên, hơn 700 ca khúc ông để lại phản chiếu thế giới nội tâm của ông sống động hơn bất kỳ cuốn tiểu sử nào: một tâm hồn vĩ đại mà khiêm nhường, đầy sự thuần khiết, ánh sáng, vẻ đẹp, lòng tốt và khát vọng hướng đến một cảnh giới cao hơn.
Ông viết trong nhật ký: “Ôi, Mozart! Anh đã để lại trong tâm hồn chúng tôi biết bao hình ảnh, cho phép chúng tôi thoáng nhìn thấy một thế giới tốt đẹp hơn, thuần khiết hơn!”
Những chủ đề trong âm nhạc Schubert
Trong các ca khúc nghệ thuật Đức, hay Lieder, của Schubert, có bốn chủ đề nổi bật: số phận con người, những nẻo đường của trái tim, sức mạnh của cái đẹp, và mối liên hệ giữa linh hồn với Thượng Đế. Ở mỗi chủ đề ấy, người ta đều có thể nhận ra hình bóng của Thượng Đế.
Trong khoảng từ 19 đến 24 tuổi, Schubert luôn suy nghĩ về số phận con người. Điều này có thể thấy qua sáng tác của ông. Ông yêu bài thơ “Bài ca của những linh hồn trên mặt nước” của Goethe, phổ nhạc, phối khí rồi không ngừng sửa lại. Schubert tin rằng số phận ở cõi đời khó đoán như gió, còn linh hồn mình đến từ thiên đường và sẽ trở về nơi ấy.
“Linh hồn con người giống như nước, từ thiên đường mà đến, rồi sẽ trở về thiên đường”, Goethe viết trong bài thơ. “Số phận con người quả thật giống như gió!”
Khi còn ở tuổi thiếu niên, Schubert cũng từng miêu tả tình yêu: niềm đam mê rực lửa ấy có thể dễ dàng đưa người ta lên tận mây xanh hoặc đẩy xuống đáy vực.
Trong “Faust” của Goethe có khúc “Gretchen bên guồng se sợi”. Trong đó, Gretchen vừa bị Faust trẻ tuổi bỏ rơi, nàng hát: “Lòng tôi đã mất sự bình yên, không bao giờ tìm lại được. Trái tim tôi nhớ chàng biết bao! Giá có thể ôm lấy chàng, hôn chàng cho thỏa thì tốt biết mấy!” Nghe đến đây, người ta thường tự hỏi Schubert đã nghĩ gì trước lời thơ ấy? Trong lòng chàng trai trẻ khi ấy, ông đang nhớ đến ai?
Schubert thường phổ nhạc cho thơ của những thi sĩ ít được biết đến. Phần lớn những ca khúc ấy ca ngợi cái đẹp — một hiện tượng bí ẩn và không thể diễn tả bằng lời. Không chỉ có lời và nhạc đẹp, chúng còn say sưa ngợi ca vẻ đẹp của thiên nhiên và những sản phẩm do bàn tay con người tạo nên mà chúng ta gọi là nghệ thuật. Chẳng hạn, trong “Gửi âm nhạc”, nhà thơ viết: “Ôi nghệ thuật yêu dấu của tôi, giữa những thời khắc đen tối này, chính người đã sưởi ấm trái tim tôi, đưa tôi đến một thế giới tốt đẹp hơn!”
Những suy ngẫm về tự nhiên đưa Schubert đến suy ngẫm về Đấng Sáng Tạo. “Đấng Toàn Năng” là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông, một bức chân dung tuyệt vời về chiều rộng và chiều sâu của tâm hồn, tư tưởng ông. Trong ca khúc, ông thể hiện suy tư, đức tin và sự tôn kính vô hạn đối với Đấng Sáng Tạo: “Đức Jehovah vĩ đại! Trời đất đều ngợi ca quyền năng của Ngài! Bạn có thể nghe thấy Ngài trong tiếng sấm, nhìn thấy Ngài trên bầu trời đêm đầy sao, và cảm nhận Ngài trong nhịp tim!”
Trong ca khúc “Đấng Vô Hạn”, Schubert trực tiếp nhắc đến Thượng Đế: “Thượng Đế toàn năng, khi nghĩ đến Ngài, lòng con phấn chấn biết bao! Khi cuồng phong lướt qua rừng, khi sấm chớp vang trên không trung, đó chính là Thượng Đế mà con ngợi ca!”
Những giọng ca diễn giải Schubert
Sự chân thành phi thường mà Schubert thể hiện trong tác phẩm — cũng chính là tính chân thực của ông — đòi hỏi người hát phải có phẩm chất tương tự. Thiếu sự chân thực, ca hát sẽ trở nên giả tạo: có thể người hát có giọng đẹp, hát không sai một chữ so với lời và bản nhạc, nhưng lại vô hồn như tượng sáp trong bảo tàng Madame Tussauds.
Nữ tiểu thuyết gia lớn của Mỹ Willa Cather từng viết: “Nghệ thuật là sự chắt lọc và thăng hoa của cái thật. Kẻ ngốc nghĩ rằng chân thành là điều dễ làm; chỉ nghệ sĩ thực sự vĩ đại mới biết đạt đến cảnh giới ấy khó khăn đến nhường nào.”
Không có trải nghiệm bản thân, bạn không thể hát lời ca ngợi thiên nhiên; nếu chưa từng trải qua nỗi đau đời người và niềm vui sau hoạn nạn, bạn không thể hát được những sắc thái tinh tế của trái tim; nếu chưa từng tìm kiếm và yêu mến Thượng Đế, bạn không thể hát lời ngợi ca Ngài.
Theo đánh giá của tôi vào thời điểm viết bài, người có khả năng diễn giải các ca khúc Schubert xuất sắc nhất là giọng nam cao người Hà Lan Peter Gijsbertsen. Tôi biết đến anh qua bản thu độc xướng ca khúc “Đêm và những giấc mơ” (Nacht und Träume) của Schubert mà anh mới thực hiện khi ấy. Gijsbertsen cũng chia sẻ với những người trong giới âm nhạc sự thấu hiểu và đồng cảm của anh đối với ca từ.
Trong tiếng hát Gijsbertsen có niềm vui tự nhiên, chân thành, khiến người nghe cảm thấy anh dường như đã thấu hiểu, trân quý và hòa làm một với ca khúc. Giọng anh đẹp tuyệt vời, âm sắc cao quý mà thẳng thắn. Anh dường như đang hát bài ca yêu thích nhất của mình, và mỗi lần hát đều như lần đầu cảm nhận sức mạnh, vẻ đẹp của bài ca ấy.
Gijsbertsen sánh ngang với những ca sĩ dưới đây. Mỗi người đều là một người diễn giải chân thành, khiến chúng ta muốn mượn lời của nhà soạn nhạc vĩ đại, chỉ thay đổi đôi chút: “Ôi, Schubert! Ông đã để lại trong tâm hồn chúng tôi biết bao hình ảnh, cho phép chúng tôi thoáng nhìn thấy một thế giới tốt đẹp hơn, thuần khiết hơn!”
Lotte Lehmann (1888–1976): “Vào lúc chiều tà”.
Elisabeth Rethberg (1894–1976): “Khúc hát ru”.
Heinrich Rehkemper (1894–1949): “Cây đoạn”.
Hans Hotter (1909–2003): “Gửi âm nhạc”.
Birgit Nilsson (1918–2005): “Đấng Vô Hạn”.
Christa Ludwig (sinh năm 1928; niên đại ghi tại thời điểm bài nguồn): “Đấng Toàn Năng”.
Peter Gijsbertsen (sinh năm 1983): “Bài ca người thủy thủ”, “Niềm tin mùa xuân”.
Dàn hợp xướng Phát thanh Munich: “Bài ca của những linh hồn trên mặt nước”.
Bài gốc tiếng Anh “Truth Tellers: Franz Schubert Bequeathed to Us Hints of a Finer World” đăng trên The Epoch Times. Bản tiếng Trung do Cơ Thừa Hy biên dịch, đăng ngày 14/2/2021.
Về tác giả: Raymond Beegle là nghệ sĩ piano, từng tham gia biểu diễn giao hưởng tại các phòng hòa nhạc lớn ở Mỹ, châu Âu và Nam Mỹ. Ông từng viết cho The Opera Quarterly, Classical Voice, Fanfare, Classic Record Collector của Anh và The New York Observer.
Ông cũng từng giảng dạy tại Đại học Bang New York ở Stony Brook, Music Academy of the West và American Institute of Musical Studies ở Graz, Áo. Theo phần giới thiệu tại thời điểm bài nguồn, ông đã giảng dạy ở khoa nhạc thính phòng của Manhattan School of Music trong 28 năm.
Nguồn: Đại Kỷ Nguyên


