“Mozartiana”: Tổ khúc của Tchaikovsky thực ra bắt đầu từ Mozart

Tên gọi “Tổ khúc số 4” của Tchaikovsky dễ khiến người nghe nghĩ toàn bộ âm nhạc trong tác phẩm là do ông sáng tác. Nhà phê bình âm nhạc Kenneth LaFave giải thích câu chuyện phức tạp hơn: nhà soạn nhạc Nga đã phối khí ba bản dành cho piano của Mozart và một tác phẩm hợp xướng Mozart được Franz Liszt chuyển soạn cho piano. Tác phẩm mang biệt danh Mozartiana.

LaFave mở đầu bằng một trường hợp nhầm tác giả khác: bản Minuet cung Sol trưởng lâu nay bị gán cho Bach. Sai sót đó đã được sửa từ nhiều thập niên trước; tác phẩm là của Christian Petzold. Nhưng theo ông, việc gọi Mozartiana là một sáng tác hoàn toàn của Tchaikovsky vẫn là một sự quy nhầm khiến người yêu nhạc bối rối hơn.

Khi trực tiếp chỉ huy buổi công diễn đầu tiên năm 1887, Tchaikovsky không ghi “Tổ khúc số 4” trên chương trình, mà dùng tên Mozartiana để chỉ mối liên hệ với Mozart. Không rõ tên “Tổ khúc số 4” xuất hiện từ khi nào. Tên gọi ấy làm tác phẩm có vẻ cùng loại với ba tổ khúc trước, vốn do Tchaikovsky tự sáng tác.

Lời tri ân dành cho Mozart

Vì sao một nhà soạn nhạc lớn dành hơn 25 phút âm nhạc để tôn vinh người khác? LaFave viết Tchaikovsky gần như sùng kính Mozart. Trong thư, Tchaikovsky coi Mozart là đỉnh cao của cái đẹp trong âm nhạc. Ông viết rằng Chúa Kitô khơi dậy trong mình tình yêu chân thành và độc nhất, rồi diễn tả tình yêu dành cho Mozart bằng hình ảnh Mozart như Chúa Kitô trong âm nhạc.

Tchaikovsky chọn ba khúc ngắn và một khúc dài hơn rồi khoác cho chúng màu sắc dàn nhạc phong phú của cuối thế kỷ 19. Theo cách LaFave hình dung, ba phần đầu lần lượt lấp lánh, âu yếm và mang sắc thái cầu nguyện. Phần cuối gồm mười biến tấu, liên tục đổi tâm trạng. Có thể nghe bản trình diễn tổ khúc từ liên kết trong bài nguồn.

Phần đầu, Gigue: Allegro, dựa trên bản Little Gigue for Piano, K. 574 của Mozart. Khi thăm Leipzig, thành phố gắn với phần lớn sự nghiệp của J. S. Bach, Mozart viết khúc nhạc dài chừng 90 giây này trực tiếp vào sổ của nghệ sĩ organ cung đình Leipzig. Chủ đề âm nhạc gợi nhớ fuga cung Si thứ trong tập The Well-Tempered Clavier của Bach, nhưng được đẩy từ nhịp chậm Largo sang nhịp nhanh Allegro.

Phần hai, Minuet: Moderato, lấy từ bản Minuet K. 355 của Mozart. LaFave nghe thấy ở đó hơi ấm và những âm điệu như tiếng thở dài của người đang yêu.

Phần ba, Preghiera (Lời cầu nguyện): Andante ma non tanto, dựa trên bản Liszt chuyển soạn cho piano từ tác phẩm hợp xướng Ave Verum Corpus, K. 618 của Mozart. Theo LaFave, phần này thường bị xem là yếu nhất vì bản chuyển soạn của Liszt làm nguyên tác trở nên quá ủy mị.

Phần cuối, Theme and Variations: Allegro giusto, mở đầu bằng chủ đề lấy từ một aria trong opera của Gluck, người cùng thời với Mozart. LaFave cho rằng tài phối khí của Tchaikovsky ở đây giàu màu sắc nhất cả tổ khúc; mỗi biến tấu lại mở ra một ý tưởng và sắc thái khác.

Những bản nhạc trước khi Tchaikovsky phối khí đều có thể tìm nghe trên YouTube. Vở ballet cuối cùng của biên đạo múa người Mỹ gốc Nga George Balanchine cũng sử dụng nhạc từ tác phẩm này; bản diễn mang tên Mozartiana có trên nền tảng video ấy.

Theo bài của Kenneth LaFave trên Đại Kỷ Nguyên tiếng Anh, ngày 5/9/2026.