Chuyến xe tam mã mùa đông trong “Troika” của Tchaikovsky

Trong bản thu của Sergei Rachmaninoff, khúc nhạc tháng Mười một thuộc bộ “Bốn mùa” gợi lên tiếng vó ngựa, tiếng chuông và vẻ yên bình của một đêm tuyết.

Năm 1875, Nikolay Bernard, biên tập viên tạp chí Nouvellist ở Saint Petersburg, đặt Pyotr Ilyich Tchaikovsky thực hiện một dự án đầy tham vọng. Bernard đưa cho nhà soạn nhạc 12 tên gọi dự kiến, mỗi tên ứng với một tháng trong năm. Công việc của Tchaikovsky là viết 12 bản nhạc theo những tên gọi ấy. Sang năm 1876, tạp chí sẽ lần lượt công bố mỗi tháng một khúc nhạc.

Tchaikovsky không ngại nhận sáng tác theo đặt hàng. Ông coi đó là cách bổ sung thu nhập trong khi thực hiện những công trình phức tạp, chẳng hạn phần phối khí cho “Hồ thiên nga”, được ông hoàn tất vào mùa xuân năm 1876. Biết mình sẽ có thời gian dành cho những dự án khác, ông nhận lời Bernard và bắt đầu sáng tác vào cuối năm 1875.

Mười hai khúc độc tấu piano cuối cùng hợp thành bộ “Bốn mùa” — một trong những tác phẩm giản dị hơn của Tchaikovsky, nhưng không vì thế mà kém xúc động hay hấp dẫn. Khúc tháng Sáu, “Barcarolle”, được yêu thích rộng rãi. “Troika”, tên khúc tháng Mười một, cũng được đón nhận nồng nhiệt. Sắc thái lãng mạn cùng phần piano sinh động đưa người nghe vào một không gian mùa đông mộng mơ, thanh bình.

Một chuyến xe trượt tuyết lãng mạn

Bản thu do Sergei Rachmaninoff trình diễn giúp người nghe theo dõi những hình ảnh mà khúc nhạc gợi ra. Các khúc trong “Bốn mùa” thuộc thể loại tiểu phẩm tính cách: những tác phẩm ngắn nhằm khơi gợi một bối cảnh, cảm xúc hoặc ý tưởng cụ thể.

“Troika” chỉ kiểu xe truyền thống của Nga do ba ngựa kéo, có thể là xe trượt tuyết hoặc xe bánh. Hình ảnh ấy từng được xem như một biểu tượng quốc gia. Đây vừa là phương tiện đi lại nhanh, đáng tin cậy, vừa là hình ảnh biểu đạt niềm tự hào văn hóa Nga.

Trong khúc tháng Mười một, Tchaikovsky đưa người nghe đến một buổi tối yên ả. Giai điệu trôi chảy gợi chiếc xe dưới tuyết rơi; phần đệm nhịp nhàng hướng sự chú ý đến tiếng động của đàn ngựa.

Theo cách cảm thụ của tác giả Rebecca Day, sắc thái lãng mạn ở giọng Mi trưởng gợi hình ảnh một đôi tình nhân ngồi trên xe, thưởng thức đêm đông tĩnh lặng. Đến khoảng phút thứ nhất trong bản thu được giới thiệu, âm nhạc mạnh lên khi đàn ngựa bắt đầu hành trình. Trong khoảng một phút rưỡi tiếp theo, những nét chạy âm giai phức tạp dần khiến chuyển động của đàn ngựa trở nên tinh nghịch hơn. Việc xoay quanh hai nốt nhạc còn gợi tiếng chuông trên bộ dây cương.

Đến khoảng 2 phút 45 giây, các nốt nhảy múa lại trở nên êm đềm, như mời người nghe ngắm vẻ quyến rũ của mùa đông. Những tiếng ngân nhỏ vào khoảng 3 phút 15 giây gợi thêm một nhịp chạy của đàn ngựa. Phải chăng chúng đang đưa đôi tình nhân về nhà? Liệu những nốt kết nhẹ nhàng có đi cùng một nụ hôn chúc ngủ ngon? Đó là những liên tưởng giàu chất thơ của người viết khi lắng nghe tác phẩm.

Bức tranh âm thanh mùa đông ấy đặc biệt gây ấn tượng với một nhà soạn nhạc Nga khác. Trong khi nhiều người yêu Tchaikovsky thích khúc tháng Sáu, Rachmaninoff lại dành tình cảm cho “Troika” của tháng Mười một. Ông thích trình diễn tác phẩm và bắt đầu thu âm những cách diễn tấu của mình từ năm 1919. Bản thu được giới thiệu trong bài nguồn nằm trong một tuyển tập các màn trình diễn của Rachmaninoff đối với tác phẩm của những nhà soạn nhạc cổ điển khác.

Những “tiểu phẩm piano” vượt thời gian

Bernard chọn một lời đề từ cho từng khúc trong “Bốn mùa”. Với tháng Mười một, ông dùng những câu thơ của Nikolay Nekrasov:

Trong cô đơn, đừng nhìn ra con đường,
Và đừng vội chạy theo cỗ xe tam mã.
Hãy nén lại ngay, nén lại mãi mãi,
Nỗi sợ khắc khoải trong trái tim mình.

Lời đề từ thường được xem như yếu tố trang trí hơn là một thành phần không thể tách rời của khúc nhạc. Những câu thơ có sắc thái buồn, trong khi âm nhạc của Tchaikovsky vẫn tươi sáng và nồng nhiệt.

Tháng Mười một năm 1875, Tchaikovsky viết thư báo Bernard rằng ông sẽ giữ toàn bộ những tên gọi đã được đề xuất. Nhà soạn nhạc cũng cho biết mình đang rất có hứng viết những tiểu phẩm piano. Ngày nay, “Troika” được đánh giá vượt xa khuôn khổ của một khúc nhạc “nhỏ”: đó là tác phẩm bền bỉ với thời gian và là một nét tiêu biểu của phong cách cổ điển Lãng mạn.

Theo Rebecca Day, The Epoch Times, ngày 21/10/2026. Bản dịch giữ những nhận xét thưởng thức âm nhạc dưới tư cách cảm thụ của tác giả.