Tác giả: Dung Nãi Gia

Tiết Lập Xuân là điểm phân giới “đông tận xuân sang”, sau một đêm gió đông giải băng thì Lập Xuân đến! Tiết Lập Xuân năm 2026 sẽ bắt đầu vào ngày 4 tháng 2. Kế hoạch một năm bắt đầu từ mùa xuân! Trung y truyền thống nhấn mạnh mùa xuân cần “dưỡng sinh”, vậy làm thế nào để tận dụng thời cơ tiết Lập Xuân, giúp bản thân tăng trưởng dương khí, tạo khởi đầu tốt đẹp cho cả năm?

Hãy cùng khám phá trí tuệ “dưỡng sinh” mùa xuân từ văn hóa Trung Hoa lâu đời.

A. Tác phong sinh hoạt thuận theo thiên thời bốn mùa

Sách “Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu Kinh – Bản Thần” nói: Người trí tuệ giỏi về dưỡng sinh, tất sẽ thuận theo bốn mùa nóng lạnh để điều chỉnh sinh hoạt; có thể giữ tâm bình hòa, không quá vui hay quá giận, thân tâm an thích; có thể điều tiết sự cương nhu của bản thân để thích ứng với biến hóa âm dương của đất trời. Như vậy, thì tà ác bất chính không thể xâm nhập, người không dễ sinh bệnh, cũng sẽ có thể trường sinh bất lão. (*)

B. Mùa xuân đối ứng với “dưỡng sinh”

“Hoàng Đế Nội Kinh” chỉ ra rằng mùa xuân vạn vật tốt tươi, cho nên khí xuân ứng với đạo “dưỡng sinh”, “sinh” ở đây là chỉ sinh trưởng và sinh mệnh. Dược vương Tôn Tư Mạc đời Hán trong “Thiên Kim Yếu Phương” bảo cho người đời biết: “Áo, cơm, chỗ ngủ đều thích hợp, có thể thuận theo thời khí, thì mới tận được đạo dưỡng sinh.” Ý nói là về các phương diện như ăn mặc, ăn uống và ngủ nghỉ sinh hoạt đều phải thuận theo thời khí bốn mùa, để nuôi dưỡng sinh mệnh, khiến sinh mệnh sinh trưởng tốt tươi.

Vậy Lập Xuân “dưỡng sinh” cần chú trọng điều gì? Cụ thể làm thế nào?

I. Cách làm cụ thể về sinh hoạt dưỡng sinh

  1. Dưỡng gan là cốt yếu: Nhìn từ mối quan hệ tương ứng giữa ngũ hành và cơ thể người, mùa xuân ứng với mộc khí, tương ứng với tạng gan (can) trong cơ thể người, chủ về thăng phát vận hành, sinh trưởng vượng thịnh. Cho nên dưỡng sinh mùa xuân chú trọng dưỡng gan, là điều cốt yếu của dưỡng sinh.
Trung y giảng ngũ tạng ứng với ngũ hành và âm dương. (Shutterstock)
  1. Đêm ngủ sớm sáng dậy sớm: Đêm khuya kỵ ăn đêm, uống rượu để dễ ngủ. Ngủ vào khoảng 10 giờ – 11 giờ tối là thích hợp nhất, để gan huyết thuận lợi vận hành điều dưỡng. Mặt trời lên là dậy ngay, dưới ánh nắng ấm áp buổi sáng hãy đi dạo thư giãn, vận động nhẹ nhàng, phơi nắng để trừ khí ẩm, thăng phát dương khí của tự thân.
  2. Thư giãn trước khi ngủ: Một giờ trước khi ngủ hãy để cơ thể giảm tốc, có thể nghe nhạc cổ điển êm dịu để thư giãn thân tâm; không lướt điện thoại, xem tin tức v.v., để tránh kích động cảm xúc. Có thể ngâm chân nước nóng 10–15 phút, giúp cơ thể thư giãn.
Nghe nhạc cổ điển êm dịu trước khi ngủ giúp thư giãn thân tâm. (Shutterstock)
Ngâm chân nước nóng 10–15 phút trước khi ngủ, giúp cơ thể thư giãn. (Shutterstock)

II. Cách mặc quần áo dưỡng dương khí trong tiết Lập Xuân

  1. Mặc áo lấy “dưỡng dương thu âm” làm cốt yếu: Bởi vì đầu xuân cái lạnh và băng giá mùa xuân vẫn chưa lui hết, phải đợi đến Xuân phân mới hoàn toàn giải trừ, nên tiến hành đồng thời “dưỡng dương thu âm”.
  2. Mặc đồ “dưới dày trên mỏng” là phù hợp: Điều này trái ngược với thói quen mặc đồ của người bình thường, tại sao lại như vậy? “Lão Lão Hằng Ngôn” nói: “Xuân đông bán phán (giải), hạ thể ninh quá vu noãn, thượng thể vô phương lược giảm, sở dĩ dưỡng dương chi sinh khí.” (Cái lạnh mùa xuân mới tan một nửa, thân dưới thà rằng quá ấm, thân trên giảm bớt một chút cũng không sao, cốt là để nuôi dưỡng sinh khí của dương). Đây là phương pháp hay để dưỡng dương khí thu âm khí, trợ giúp trường sinh trong tiết Lập Xuân.

III. Cách ăn uống “dưỡng sinh” trong tiết Lập Xuân

Tiết Lập Xuân là giai đoạn thức tỉnh của cơ thể sau khi trải qua mùa đông lạnh giá, có thể tận dụng các loại rau thiên nhiên đầu xuân để kích phát, làm tăng dương khí.

  1. Ăn “ngũ tân”: “Ngũ tân” là năm loại rau gì? Lý Thời Trân trong “Bản Thảo Cương Mục” chỉ ra, tháng Giêng (tức tháng Lập Xuân) ăn “ngũ tân” —— hẹ, kiệu, hành, tỏi, gừng, để tránh lệ khí (khí bệnh dịch). Những loại rau ngũ tân này “khí mùi cay, ấm, không độc”, có thể xua đuổi lệ khí, khơi thông tạng khí, làm tỉnh “xuân khốn” (chứng buồn ngủ mùa xuân). Thực phẩm loại cay thơm cũng có công hiệu diệt khuẩn, kháng viêm, có thể thúc đẩy tuần hoàn máu, tăng cường trao đổi chất.
Lập Xuân ăn các loại rau có vị cay tự nhiên “ngũ tân thái” ── hành, gừng, tỏi, kiệu và hẹ, có thể làm tỉnh “xuân khốn”. (Shutterstock)
Hẹ là một trong “ngũ tân thái” của mùa xuân. (Shutterstock)
  1. “Cắn xuân” (Giảo xuân): “Cắn xuân” chính là vào lúc Lập Xuân thì nhai củ cải, ăn bánh xuân (bánh tráng cuốn), đây là phong tục ăn uống thời Minh Thanh. Củ cải sống có vị cay. Sách “Chước Trung Chí – Ẩm thực hảo thượng kỷ lược” thời Minh chép: “Lúc Lập Xuân, không phân biệt sang hèn đều nhai củ cải”. Sách “Yên Kinh Tuế Thời Ký” thời Thanh cũng chép: “Lập Xuân, ngày này nhà giàu thường ăn bánh xuân, phụ nữ thường mua củ cải về ăn, gọi là ‘cắn xuân’, bảo là có thể đẩy lùi chứng xuân khốn.” Một cách làm “bánh xuân” nói trên là gói các loại rau mùa xuân vào trong bánh giống như cái túi rồi cùng ăn.
Trí tuệ Trung y cổ truyền: Lập Xuân “cắn xuân” thăng phát dương khí. (Shutterstock)
  1. Ăn rau tươi màu xanh để dưỡng gan: Rau màu xanh, ứng với tiết trời mùa xuân, ứng với dưỡng gan. Dương khí tự nhiên của rau xuân màu xanh có thể khơi thông can khí, giải trừ uất kết, khiến tâm trạng con người sảng khoái.
Rau xuân màu xanh có thể khơi thông can khí, giải trừ uất kết. (Shutterstock)
  1. Ít chua nhiều ngọt dưỡng tỳ bảo vệ gan: Một lượng nhỏ vị chua trợ giúp can khí, nhưng quá độ sẽ khiến can khí quá vượng. Ăn uống trong tiết Lập Xuân, về nguyên tắc ít chua, ăn nhiều vị ngọt thích hợp dưỡng tỳ vị, và có thể hỗ trợ chức năng gan. Thực phẩm vị ngọt như: khoai mài (hoài sơn), khoai sọ, bí đỏ, khoai lang, táo đỏ v.v., đều có thể bổ tỳ dưỡng vị.
Trong tiết Lập Xuân, ăn thực phẩm vị ngọt, như khoai mài, khoai sọ, bí đỏ, khoai lang, táo đỏ v.v., đều có thể bổ tỳ dưỡng vị. (Shutterstock)
  1. Uống trà kỷ tử hoa cúc dưỡng gan sáng mắt: Lấy kỷ tử và bạch cúc (cúc Hàng Châu) mỗi loại 15 gam, pha với nước sôi, ủ khoảng 10 phút, là có thể uống, có công hiệu bảo vệ gan, chống lão hóa, sáng mắt dưỡng mắt.

C. Khoan dung từ bi đối ứng với con người và vạn vật

Mùa xuân, trời đất và toàn thể sinh mệnh đều đang ở giai đoạn hân hoan hướng vinh, sinh sôi nảy nở. Con người sống giữa trời đất, đồng hóa với tâm của trời đất, dùng tấm lòng khoan dung từ bi để đối đãi với người khác và vạn vật, càng có thể trợ giúp linh khí hướng thượng của bản thân.

Cách làm cụ thể:

  1. Đặt mình vào hoàn cảnh người khác: Với tinh thần nhân ái “người đói như mình đói, người chìm như mình chìm”, hãy đặt mình vào hoàn cảnh người khác mà suy nghĩ cho họ.
  2. Từ bi yêu thương sinh mệnh: Giữ vững tinh thần “sinh mà không giết, cho mà không đoạt, thưởng mà không phạt” làm chuẩn tắc. “Hoàng Đế Nội Kinh” chỉ dẫn con người rằng, đây chính là một loại “đạo dưỡng sinh” của mùa xuân.

Nhà thơ Hàn Ác nói “Câu mang nhất dạ trường tinh thần, lạp hậu phong đầu dĩ kiến xuân.” (Thần Câu Mang [thần Mộc/Mùa xuân] trong một đêm làm tăng trưởng tinh thần, sau tháng Chạp ngọn gió đã thấy mùa xuân). Gió đông mang đến dương khí Lập Xuân, chớ có phụ tiết Lập Xuân tốt đẹp, hãy thiết thực “dưỡng sinh” chăm sóc cả đời.

—
Chú thích:
(*) Nguyên văn: “Trí giả chi dưỡng sinh dã, tất thuận tứ thời nhi thích hàn thử, hòa hỷ nộ nhi an cư xứ, tiết âm dương nhi điều cương nhu. Như thị, tắc tịch tà bất chí, trường sinh cửu thị.”

—
Nguồn tham khảo: “Hoàng Đế Nội Kinh”, “Thiên Kim Yếu Phương”, “Lão Lão Hằng Ngôn”, “Bản Thảo Cương Mục”. Biên tập: Lý Mai

Theo The Epoch Times