Tu viện Gelati: Di sản kiến trúc và học thuật từ thời hoàng kim Gruzia
Được vua David IV thành lập năm 1106, Gelati vừa là tu viện Chính thống giáo vừa là trung tâm học thuật, lưu giữ tranh khảm, bích họa và kiến trúc đá của Gruzia trung cổ.
Trên sườn đồi nhiều cây gần thành phố Kutaisi ở miền tây Gruzia, tu viện Gelati đã tồn tại hơn chín thế kỷ. Bài viết của Sarah Isak-Goode trên The Epoch Times giới thiệu quần thể này như một dấu tích của thời kỳ hoàng kim trung cổ Gruzia: vừa là nơi thờ phụng, vừa là trung tâm học thuật.
Di sản từ triều vua David IV
Gelati nhìn xuống hẻm núi Tskaltsitela. Vua David IV, được gọi là “Người kiến thiết”, lập tu viện năm 1106. Công trình về sau trở thành một biểu tượng của thời kỳ Gruzia phát triển mạnh về chính trị, văn hóa và tôn giáo. Bên trong nhà thờ chính, bức khảm Đức Mẹ và Chúa Hài Đồng ở gian cung thánh, làm bằng những mảnh thủy tinh màu theo truyền thống Byzantine, được bài nguồn đánh giá là một trong những tác phẩm nổi bật của vùng Kavkaz.
David IV còn lập một học viện tại đây. Nhà vua chọn tu viện làm nơi an táng hoàng gia và muốn được chôn tại lối vào, để người qua lại bước trên mộ mình. Những đời vua kế tiếp tiếp tục xây dựng quần thể trong nhiều thế hệ. Các khối nhà bằng đá thể hiện tay nghề của thợ thủ công Gruzia thời trung cổ, với mặt đứng cân đối và những vòm trang trí xây chìm trên tường, không mở thành lối đi.
Kiến trúc, hội họa và học thuật
Nhà thờ chính dâng kính lễ Giáng sinh Đức Mẹ được hoàn thành năm 1130 dưới thời Demetre I, người kế vị David IV. Công trình có bố cục chữ thập trong hình vuông, kiểu thường gặp trong kiến trúc Chính thống giáo Đông phương. Ngoài bức khảm thế kỷ 12 ở gian cung thánh, nội thất còn có tranh bích họa được thực hiện qua nhiều thế kỷ, trong đó có cảnh về bảy Công đồng Đại kết.
Gelati còn có nhà thờ Thánh George từ thế kỷ 13, tháp chuông với một dòng suối ở chân tháp, cùng phần còn lại của Học viện Gelati thế kỷ 12. Học viện từng thu hút người nghiên cứu triết học, thần học, toán học, thiên văn học, âm nhạc và tu từ học. Trong số đó có Johannes Petritzi, nổi tiếng với việc dịch tác phẩm của Proclus và các công trình Tân Plato; Arsen Ikaltoeli dịch các văn bản giáo lý và tranh biện. Những người chép sách trong tu viện cũng góp phần gìn giữ, truyền bá tri thức qua bản thảo.
Một tu viện vẫn đang sống
Gelati là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận, nhưng không chỉ là một địa điểm tham quan. Cộng đồng Chính thống giáo Gruzia vẫn sinh hoạt tôn giáo tại đây. Bởi vậy, công việc bảo tồn phải quan tâm đồng thời tới đá xây, tranh bích họa, tranh khảm và hoạt động thờ phụng đang tiếp diễn.
Theo bài nguồn, cơ quan quản lý di sản Gruzia và Giáo hội Chính thống giáo cùng chịu trách nhiệm chăm sóc lâu dài. Các công việc gần đây gồm sửa mái và dựng giàn giáo; những yêu cầu tiếp theo là bảo đảm kinh phí, ghi chép cẩn thận từng lần trùng tu và theo dõi độ ổn định kết cấu. Giữa quá trình ấy, Gelati vẫn lưu giữ ký ức về kiến trúc, nghệ thuật và đời sống trí thức của Gruzia trung cổ.
Nguồn: The Epoch Times, Sarah Isak-Goode, 9/11/2026. Ảnh đầu bài là minh họa mới gợi những đặc điểm kiến trúc được mô tả, không phải ảnh chụp hoặc bản dựng chính xác tu viện Gelati.
