“Alexander: God, King, Man”: Một cuộc đời chinh phục giữa lịch sử và huyền thoại

Trong cuốn tiểu sử mới, Edmund Richardson tái dựng cuộc đời rực rỡ nhưng bạo liệt của Alexander Đại đế bằng sử liệu cổ, khảo cổ học và huyền thoại.

Bài điểm sách của Dustin Bass, The Epoch Times. Các đánh giá về cuốn sách là nhận định của tác giả.

Alexander và quân đội Hy Lạp đã đánh bại Darius III tại Issus năm 333 trước Công nguyên. Đó là một trong những trận chiến có ảnh hưởng sâu rộng nhất lịch sử, buộc vị vua vĩ đại của Đế quốc Ba Tư phải đàm phán hòa bình. Darius đề nghị nhượng toàn bộ đất đai phía tây sông Euphrates tới cửa ngõ Babylon, đồng thời trả khoản chuộc lớn để nhận lại gia đình bị bắt trong trận đánh. Nhưng với hình ảnh được gây dựng quanh Alexander, ông không còn chỉ là một con người, thậm chí không chỉ là một vị vua: ông được tôn như thần.

Ông vừa được phong pharaoh của Ai Cập; tại đền Siwa, vị tư tế gọi ông là “con của thần”. Với Alexander trong vai vua-thần ấy, chỉ toàn bộ Đế quốc Ba Tư mới đủ. Trong tiểu sử mới “Alexander: God, King, Man”, Edmund Richardson lần theo con đường của nhà chinh phục từ Macedonia tới Hindu Kush, cho thấy ngay cả khi chiếm toàn Ba Tư, ông vẫn chưa thỏa mãn.

Điều chiếm lĩnh Alexander là “pothos”, từ Hy Lạp chỉ khát vọng không thể dập tắt. Richardson viết rằng khi pothos không được xoa dịu — mà nó không bao giờ được xoa dịu — nó trở thành sức mạnh hủy hoại, gặm nhấm con người cho tới khi biến thành mong muốn được chết: cách duy nhất hòa giải với khát vọng bất khả. Richardson theo dõi con đường hủy diệt ấy, với sức tàn phá vượt xa phạm vi cá nhân, kết thúc bằng cái chết của Alexander ở Babylon.

Huyền thoại và sự thật

Richardson kể lại cuộc đời Alexander bằng sự kết hợp các tác phẩm sử học cổ của Arrian, Plutarch, Herodotus, Quintus Curtius Rufus; công trình nghiên cứu hiện đại; và khám phá khảo cổ. Những nguồn ấy đủ để thuật lại câu chuyện, nhưng ông thêm một yếu tố để mang tới cho cuốn sách vẻ đẹp dữ dội, ám ảnh.

Dù cố kể thẳng thắn đến đâu, câu chuyện Alexander vẫn thấm đẫm truyền thuyết. Có những thời điểm sự thật và hư cấu hòa vào nhau; sau hàng thiên niên kỷ, người kể gần như chỉ còn cách làm theo lời nổi tiếng: khi huyền thoại trở thành sự thật, hãy in huyền thoại. Richardson không chỉ dệt lại cuộc đời có dáng dấp thần thoại này, mà còn đón nhận những huyền thoại văn hóa, tín ngưỡng và lời cầu nguyện khác: điều được khắc trên chữ hình nêm Assyria, trên tường Babylon, ghi trên giấy cói Ai Cập hay trong “Sử thi Gilgamesh” của Lưỡng Hà.

Việc đặt những lớp huyền thoại lên nhau khiến bản kể hiện đại mang tinh thần cổ điển. Điều đó không có nghĩa Richardson không chỉnh lại ghi chép lịch sử; ông thường làm vậy. Dùng huyền thoại trong tiểu sử cũng không đồng nghĩa từ bỏ độ chính xác. Ông hiểu độc giả có thể, hoặc nên, phân biệt sự thật và hư cấu ấy. Tuy nhiên, cố tách hẳn chúng ra sẽ phá vỡ chính câu chuyện.

Hơn nữa, hãy nghĩ đến người tin mình được định sẵn để chinh phục thế giới, đã vô số lần thoát chết, đánh bại những kẻ thù tưởng không thể thắng, được gọi là vị thần sống và dẫn hàng nghìn binh sĩ vào vùng đất được coi là thế giới chưa biết. Ngay cả các dữ kiện cũng có vẻ như hư cấu. Theo tôi, Richardson đã đối xử xứng đáng với vị vua Macedonia khi để sự thật và huyền thoại cùng tồn tại.

Việc hai điều ấy đan xen từ gần 2.500 năm trước là thích hợp. Nó là hệ quả của pothos. Nếu một người bị thôi thúc thực hiện công việc cho tới khi chết, chỉ cái chết mới ngăn được thôi thúc đó. Khi công việc ấy là chinh phục thế giới, câu chuyện của họ tất sẽ thách thức logic, có lẽ cả tự nhiên, ít nhất trong một thời gian. Vì vậy, tôi gọi cuốn sách có vẻ đẹp dữ dội, ám ảnh.

Thiên tài và sự tàn bạo

Theo cuộc đời Alexander qua ngòi bút Richardson, ta thấy sự nhạy bén chính trị trong nỗ lực hành động nhanh sau cái chết của cha ông, Philip xứ Macedonia. Đòi ngai vàng là hành vi can đảm, nhưng lời tuyên bố sớm rằng sẽ chinh phục Ba Tư ít do can đảm hơn là do thế bức bách. Duy trì quân đội đòi hỏi nền kinh tế chiến tranh, và duy trì nền kinh tế ấy lại đòi hỏi thắng lợi quân sự. Theo tác giả, Alexander bước trên một lằn ranh mỏng như lưỡi dao.

Richardson viết rằng cũng như với Philip, câu hỏi vì sao chính ông phải là người dẫn chiến dịch vẫn lơ lửng không nói ra; bầu không khí mong manh, lạnh lẽo. Philip từng được kính sợ, trong khi Alexander mới chỉ miễn cưỡng được chấp nhận.

Sau khi Thebes bị phá hủy, thêm nhiều thành bang Hy Lạp đứng vào hàng ngũ phía sau Alexander. Tuy nhiên, con đường chưa hề bằng phẳng. Ông bắt đầu thấy vận thế nghiêng về mình, nhất là sau trận sông Granicus chống quân Ba Tư. Sự nóng vội và liều lĩnh gần khiến ông mất mạng, nhưng rốt cuộc đem lại thắng lợi và củng cố danh tiếng dũng cảm trên chiến trường. Sau đó là hai thời khắc xây dựng huyền thoại: câu đố nút thắt Gordian và việc phá hủy thành Tyre trên đảo, nơi tưởng không thể công phá.

Hai câu chuyện cho thấy tài năng và sự tàn nhẫn: sau khi không tháo được nút, ông dùng kiếm chém đứt; khi kết thúc cuộc vây hãm Tyre, ông cho đóng đinh 2.000 người dân thành này. Thiên tài và bạo lực đều được thúc đẩy bởi pothos, khát vọng chinh phục không ngừng. Từ sự nóng vội ở Granicus, ông học cách tính toán chiến lược hơn tại Gaugamela và Issus. Ông khoan dung khi những thành như Babylon đầu hàng. Nhưng phần nhiều, ông để lại vệt chết chóc và tàn phá, như tại Tyre, Gaza và Persepolis.

Đi vào “trái tim tăm tối”

Cướp bóc của quân Alexander không hiếm trong lịch sử. Nhưng Richardson cho thấy những hành động ấy dần thay đổi con người ra sao, kể cả người tin mình mang bản tính thần thánh. Khó bỏ qua việc cuốn “Alexander” minh họa một hành trình tới điều Joseph Conrad gọi là “trái tim tăm tối”.

Alexander thay đổi khi pothos buộc ông vượt khỏi những rìa thế giới, tới mức binh sĩ cũng hỏi ông là ai: vị vua Macedonia, pharaoh Ai Cập, đại vương Ba Tư hay thần? Những căn tính về sau làm nhiều tướng lĩnh và binh sĩ bất an. Chiến dịch nhằm đánh bại Ba Tư hay nâng người lãnh đạo lên địa vị huyền thoại?

Khi các câu hỏi và lo ngại về người chỉ huy gia tăng, binh sĩ đã ở xa quê bắt đầu mất chỗ bám vào căn tính và nhân tính của chính mình. Richardson bàn về ảnh hưởng tâm lý của việc để lại vệt tàn phá và những ký ức giết chóc dằn vặt họ. Tác động ấy còn hiện ra qua biến đổi của Alexander: kẻ thù bên ngoài càng ít, ông càng thấy kẻ thù trong doanh trại, cả có thật lẫn tưởng tượng, tới mức giết một số bạn đồng hành gần gũi nhất.

Tuy vậy, Richardson nói rất rõ lòng trung thành giữa Alexander và binh sĩ được tôi luyện qua mọi thử thách, có thể gói trong một từ: không thể phá vỡ. Ngay cả khi từ chối tiến thêm sau chiến thắng vang dội tại Hydaspes, binh sĩ cũng làm vậy với sự kết hợp giữa khao khát tuyệt vọng được về nhà và lòng tôn kính vua. Alexander chấp thuận nhưng dự tính tiếp tục chiến dịch chinh phục thế giới bằng một đội quân mới. Phản ứng trước dự tính đó càng cho thấy mối gắn kết thời chiến của họ. Cuốn sách kết thúc bằng một trong những bài diễn thuyết giàu cảm xúc và sức mạnh nhất lịch sử.

“Alexander: God, King, Man” là một trong những cuốn tiểu sử hay tác phẩm lịch sử hay nhất tôi từng đọc. Văn phong đẹp đến ngỡ ngàng đối với một bản thuật lịch sử, nhưng không hy sinh độ chính xác để đổi lấy cái đẹp. Khả năng nắm bắt thời cổ đại — sự tàn bạo, vẻ đẹp và niềm tin của nó — của Richardson thật đặc biệt. Đây là cuốn sách không nên bỏ qua và rất có thể trở thành tác phẩm kinh điển trong những thập niên tới.

“Alexander: God, King, Man”, tác giả Edmund Richardson, do St. Martin’s Press phát hành ngày 29/9/2026; bản bìa cứng 480 trang.

Dustin Bass — dịch đầy đủ nội dung chính từ The Epoch Times, ngày 29/10/2026.