Concerto kèn trumpet của Haydn: Một phát minh mở đường cho giai điệu

Âm thanh rực rỡ khiến trumpet trở thành một nhạc cụ rất dễ nhận ra. Ống đồng sáng bóng uốn thành những đường cong, cùng ba van quen thuộc, đã trở thành một hình ảnh tiêu biểu của âm nhạc. Trong dàn nhạc và ban nhạc ngày nay, trumpet có thể cất lên cả giai điệu giàu chất hát lẫn những tiếng kèn mạnh mẽ.

Tuy nhiên, nhạc cụ này không phải lúc nào cũng giữ vị trí như hiện nay. Khoảng giữa thế kỷ XIX, trumpet có van mới phát triển và trở thành thành phần quen thuộc trong dàn nhạc. Trước đó, những mẫu kèn có khả năng hạn chế hơn đã đặt nền móng cho loại nhạc cụ đồng phổ biến này.

Haydn, Weidinger và chiếc kèn có phím

Trumpet phổ biến trong thế kỷ XVIII là kèn tự nhiên: về cơ bản chỉ gồm một ống đồng có chiều dài cố định. Với nguồn gốc lâu đời, nó thường gắn với chiến trường và cung đình. So với kèn hiện đại có van và các ống điều chỉnh, hình dáng của kèn tự nhiên khá đơn giản.

Sự khác biệt không chỉ ở vẻ ngoài. Vì người chơi không thể dễ dàng thay đổi chiều dài của ống kèn, nhạc cụ chỉ phát được các nốt thuộc chuỗi âm bồi. Ở âm vực thấp, các nốt cách nhau khá xa; đến âm vực cao, người chơi mới có thể tạo thành những thang âm.

Bởi vậy, âm nhạc viết cho trumpet đầu thời kỳ Cổ điển có phạm vi hạn chế hơn nhiều so với khả năng của nghệ sĩ ngày nay. Trong cao trào của giao hưởng, người chơi thường thổi những chuỗi hợp âm rải theo kiểu nhạc hiệu. Những giai điệu chuyển từng bậc ở âm vực thấp lại khó phù hợp với nhạc cụ.

Nghệ sĩ trumpet người Áo Anton Weidinger góp phần thay đổi điều đó. Ông phát triển một chiếc trumpet có phím, và Joseph Haydn đã viết concerto cho ông. Trước đó Haydn chưa từng sáng tác tác phẩm độc tấu cho trumpet; phát minh mà Weidinger theo đuổi có thể đã khơi gợi cảm hứng của nhà soạn nhạc.

Weidinger được ghi nhận là người góp phần phổ biến trumpet có phím. Tương tự các phím trên sáo và những nhạc cụ hơi bằng gỗ, hệ thống phím giúp trumpet chơi được các nửa cung liên tiếp. Thay vì chỉ chuyển qua lại giữa âm chủ và âm át theo lối quen thuộc, người chơi có thể trình bày những giai điệu phong phú hơn.

Ý tưởng kèn có phím không hoàn toàn mới, nhưng triển vọng viết một concerto trumpet tưởng như bất khả thi đã thu hút Haydn. Ông hoàn thành tác phẩm năm 1796; bốn năm sau, Weidinger mới biểu diễn ra mắt. Trong quảng cáo cho buổi công diễn, nghệ sĩ cho biết mình đã trải qua “bảy năm lao động khó nhọc và tốn kém” để hoàn thiện nhạc cụ.

Kèn có phím trở thành một bước chuyển quan trọng trong lịch sử trumpet. Weidinger sau đó còn là người thúc đẩy sự ra đời concerto trumpet của Johann Nepomuk Hummel. Như vậy, ông đã góp phần hình thành hai tác phẩm nền tảng trong tiết mục trumpet cổ điển. Sau một thời kỳ được chú ý, kèn có phím cuối cùng nhường chỗ cho kèn có van. Dẫu vậy, với những người từng nghe Weidinger biểu diễn trong buổi ra mắt, âm thanh ấy báo hiệu những khả năng mới của nhạc cụ.

Lắng nghe Concerto giọng Mi giáng trưởng

Trong bài giới thiệu của George Cai trên The Epoch Times, bản thu được lựa chọn là chương I, Allegro, trong Concerto trumpet giọng Mi giáng trưởng của Haydn. Nghệ sĩ Maurice André độc tấu cùng Münchener Kammerorchester, dưới sự chỉ huy của Hans Stadlmair (nghe bản thu).

Chương nhạc mở đầu bằng phần giới thiệu thanh nhã của dàn nhạc. Chủ đề chính là một hình giai điệu đi lên theo thang âm, nghe tưởng rất đơn giản. Nhưng khi trumpet vào ở mốc 1 phút 11 giây và nhắc lại giai điệu ấy, khán giả thời Haydn có thể đã kinh ngạc: chiếc kèn giờ đây đảm nhiệm hẳn tuyến giai điệu chính.

Đến mốc 1 phút 57 giây, Haydn đưa vào những nốt láy rền của nghệ sĩ độc tấu, vận dụng duyên dáng một kỹ thuật trang trí đòi hỏi sự điêu luyện. Sau phần phát triển và sự trở lại của chủ đề, nghệ sĩ bước vào đoạn cadenza ở mốc 5 phút 20 giây. Trong concerto Cổ điển, đây thường là thời điểm gần cuối chương: cả dàn nhạc dừng lại để người độc tấu thể hiện tài nghệ.

Ở bản thu này, nghệ sĩ trình bày đầy đủ âm vực của trumpet có van hiện đại. Trong khi các phím của kèn đời trước có thể khiến âm sắc và độ đáp ứng không đồng đều, hệ thống van cho âm thanh nhất quán hơn mà vẫn chơi được các đoạn nửa cung. Tiếng kèn ngân như giọng hát từ âm vực thấp nhất tới cao nhất. Một chuỗi nốt móc kép đầy kịch tính khép lại chương nhạc.

Tác giả: George Cai. Dịch từ The Epoch Times.

Xem thêm: Âm sắc của bộ kèn đồng trong dàn nhạc.