Bí ẩn quanh bức Đức Mẹ với dụng cụ cuốn sợi của Leonardo và xưởng vẽ

Bức “Đức Mẹ với dụng cụ cuốn sợi” phiên bản Lansdowne đang được cho Bảo tàng Metropolitan ở New York mượn trưng bày. Đằng sau hình ảnh người mẹ và đứa trẻ là lịch sử nhiều lần đổi chủ, những câu hỏi về tác giả và cách Leonardo da Vinci cùng xưởng vẽ phát triển một bố cục giàu biểu tượng.

Bài của Michelle Plastrik, The Epoch Times, ngày 16/8/2026. Nội dung giới thiệu nghệ thuật; thông tin tác giả và hiện vật được đối chiếu với hồ sơ bảo tàng.

Một hóa thạch Stegosaurus khoảng 150 triệu năm tuổi, bản Hiến pháp Hoa Kỳ in năm 1787 và một bức tranh gắn với Leonardo da Vinci có điểm gì chung? Theo bài viết của Michelle Plastrik, cả ba đều được nhà sưu tập Kenneth C. Griffin cho các bảo tàng ở New York mượn trưng bày.

Trong khi hóa thạch “Apex” tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ và bản Hiến pháp tại Bảo tàng South Street Seaport được giới thiệu qua các thông cáo, bức sơn dầu “Madonna of the Yarnwinder”, thường được gọi là “The Lansdowne Madonna”, đến Metropolitan vào mùa xuân năm 2026 khá lặng lẽ. Đó là một chương mới trong lịch sử phức tạp của tác phẩm.

Dấu vết trong bức thư năm 1501

Một trong những câu hỏi thú vị của nghệ thuật Phục Hưng là Leonardo đã hình dung và thực hiện bố cục Đức Mẹ với dụng cụ cuốn sợi như thế nào. Tư liệu sớm được biết đến là bức thư năm 1501 mà người đại diện tại Florence gửi cho Isabella d’Este, nữ hầu tước Mantua và nhà bảo trợ nghệ thuật có ảnh hưởng.

Bức thư mô tả họa sĩ đang làm hình Đức Mẹ ngồi như sắp kéo sợi. Chúa Hài Đồng đặt chân lên giỏ sợi, nắm lấy dụng cụ cuốn sợi và chăm chú nhìn những thanh gỗ giao nhau thành hình thập giá. Tuy nhiên, Metropolitan lưu ý chưa rõ tác phẩm được nhắc đến có hoàn thành hay không, thậm chí chưa chắc đó đã là một bức tranh.

Một số học giả cho rằng phiên bản Lansdowne được Florimond Robertet, thư ký của vua Pháp Louis XII, đặt làm. Hồ sơ xuất xứ tại Metropolitan chỉ ghi Robertet “có lẽ” là chủ sở hữu đầu tiên. Khi quân của Louis XII tiến vào Milan năm 1499, Robertet có thể đã gặp Leonardo, lúc ấy đang sống tại thành phố. Năm tiếp theo, họa sĩ trở lại Florence, nơi ông từng được đào tạo. Bức Lansdowne được định niên đại khoảng năm 1501.

Gần 40 bản cùng chủ đề do những người đi theo Leonardo thực hiện đã được nhận diện. Hai phiên bản nổi bật nhất, thường gắn với Leonardo cùng xưởng vẽ, là Lansdowne và Buccleuch. Bản Buccleuch thuộc bộ sưu tập của Công tước Buccleuch ở Scotland và đã ở trong gia đình này hơn 250 năm.

Năm 2003, bức Buccleuch bị đánh cắp khỏi lâu đài Drumlanrig. Tác phẩm được tìm lại bốn năm sau và hiện được cho National Galleries of Scotland mượn. Đây là một bức tranh khác với phiên bản Lansdowne đang trưng bày tại New York.

Tranh còn lại của Leonardo vốn đã hiếm; tác phẩm nằm trong tay tư nhân còn ít hơn. Bài nguồn nêu ba trường hợp thường được nhắc đến là “Salvator Mundi”, được bán tại Christie’s năm 2017 với giá 450,3 triệu USD, cùng hai phiên bản Buccleuch và Lansdowne. Tên Lansdowne bắt nguồn từ nữ hầu tước Lansdowne, một chủ sở hữu người Anh vào thế kỷ XIX.

Người mẹ, đứa trẻ và hình thập giá

Leonardo thường bắt đầu xây dựng bố cục bằng bản vẽ. Tác phẩm “The Bust of the Madonna”, khoảng năm 1500, thuộc Royal Collection Trust, được vẽ bằng đầu kim loại và phấn đỏ, là nghiên cứu cho phần thân trên của Đức Mẹ trong bố cục này. Khi chuyển sang sơn dầu, tư thế và các nếp vải đã được điều chỉnh.

Ở tiền cảnh của bản Lansdowne, Đức Mẹ ngồi trên một mỏm đá. Vẻ mặt dịu dàng nhưng lo âu, bà giữ Chúa Hài Đồng đang hiếu động chơi với dụng cụ dùng để gom sợi len đã kéo thành từng con sợi. Việc dùng cử chỉ và nét mặt để bộc lộ tâm trạng là một đặc điểm xuyên suốt nghệ thuật của Leonardo.

Đứa trẻ nhìn về ngón trỏ đặt tại chỗ hai thanh gỗ giao nhau. Theo cách giải thích của Metropolitan, hình dạng thập giá báo trước cuộc đóng đinh của Chúa Giêsu. Bài viết của Plastrik còn nêu một liên tưởng có thể có đến các nữ thần Số Mệnh trong thần thoại cổ điển, thường được mô tả đang se sợi.

Phía sau hai nhân vật mở ra phong cảnh xa rộng quen thuộc trong tranh Leonardo. Học giả Martin Kemp, giáo sư danh dự về lịch sử nghệ thuật tại Đại học Oxford, nhận thấy cây cầu ở trung cảnh gần như có một hình ảnh tương ứng trong “Mona Lisa”.

Vai trò của Leonardo và xưởng vẽ

Tác giả của bản Lansdowne từng được xác định theo nhiều cách: tác phẩm của xưởng vẽ Leonardo, của người theo ông, hoặc của một họa sĩ khác. Trong lần đấu giá công khai năm 1972, tranh được bán dưới tên Giovanni Antonio Bazzi, thường được gọi là Il Sodoma, một họa sĩ Phục Hưng Italy.

Lansdowne và Buccleuch thoạt nhìn khá giống nhau nhưng không trùng khít. Mỗi bức có những phần thể hiện nổi trội khác nhau, có thể phản ánh mức độ tham gia của Leonardo. Trong một thời gian, Kemp cho rằng bản Lansdowne được hoàn thành tại xưởng muộn hơn bản Buccleuch và có ít nét cọ của Leonardo hơn.

Theo bài nguồn, sau những khảo sát kỹ thuật bổ sung, Kemp đi đến nhận định Leonardo đã trực tiếp làm việc trên cả hai bức cùng lúc. Ông cho rằng một bức được dành cho vua Pháp và bức kia cho một viên chức triều đình. Đây là quan điểm nghiên cứu của Kemp; việc cộng tác trong xưởng là thông lệ của thời Phục Hưng.

Hồ sơ hiện vật của Metropolitan ghi rõ tác giả bản Lansdowne là “Leonardo da Vinci và xưởng vẽ”, chất liệu sơn dầu được chuyển từ tấm gỗ óc chó, kích thước 49,5 × 37,1 cm. Cách ghi này giữ lại vai trò của cả danh họa và cộng sự, thay vì khẳng định mọi phần đều do riêng ông thực hiện.

Dù là một trong những nghệ sĩ nổi tiếng nhất thế giới, Leonardo chỉ có một bức tranh trong bộ sưu tập thường trực của bảo tàng tại châu Mỹ: chân dung “Ginevra de’ Benci” ở National Gallery of Art, Washington. Việc cho mượn bản Lansdowne mang đến thêm cơ hội để công chúng trực tiếp quan sát một bố cục giàu cảm xúc gắn với ông. Metropolitan hiện liệt kê tác phẩm tại phòng 609, cơ sở Fifth Avenue.

Nguồn: Michelle Plastrik/The Epoch Times. Đối chiếu: Metropolitan Museum of Art; National Galleries of Scotland.