Trong khảo sát Pew Research tại Mỹ, thực hiện tháng 3/2020 với 3.640 cha mẹ có ít nhất một con dưới 18 tuổi, 68% cho biết ít nhất đôi khi bị điện thoại làm phân tâm khi ở cùng con. Một nghiên cứu cho thấy thanh thiếu niên nhận ra sự chú ý bị chia sẻ ấy; điều này có thể liên quan đến cách các em gắn bó với cha mẹ, trong đó có kiểu gắn bó lo âu hoặc né tránh.
Nghiên cứu trên Frontiers in Psychology khảo sát mối liên hệ giữa việc cha mẹ dùng thiết bị và kiểu gắn bó của con ở tuổi thiếu niên. Trẻ có gắn bó an toàn cảm thấy cha mẹ luôn sẵn sàng đáp ứng về mặt cảm xúc; trẻ có gắn bó không an toàn không có cảm nhận ấy.
Những em cho biết thiết bị của người chăm sóc gây gián đoạn nhiều hơn cũng có xu hướng tự báo cáo mức gắn bó lo âu và né tránh cao hơn. Người có gắn bó lo âu thường sợ bị từ chối và cần người khác thường xuyên trấn an; người có gắn bó né tránh thường không thoải mái với sự gần gũi về cảm xúc và có thể giữ khoảng cách.
Lưu ý về nghiên cứu: Nghiên cứu gốc khảo sát 600 thanh thiếu niên tại Mỹ, từ 12 đến 17 tuổi, vào tháng 8/2025. Đây là khảo sát cắt ngang dựa trên tự báo cáo, không chứng minh rằng việc cha mẹ dùng điện thoại gây ra kiểu gắn bó không an toàn, cũng không chứng minh hậu quả kéo dài đến tuổi trưởng thành. Tác giả nêu khả năng quan hệ hai chiều, yếu tố gây nhiễu chưa đo lường và sự chồng lấn giữa các thang đo. Nghiên cứu gốc.
Sự phân tâm và mối gắn bó giữa cha mẹ, con cái
Trẻ học cách hiểu các mối quan hệ từ những tương tác đầu tiên với cha mẹ. Theo lý thuyết gắn bó, trẻ hình thành cảm giác an toàn khi cha mẹ có mặt và đáp ứng nhu cầu một cách nhất quán. Nếu cha mẹ thường xuyên bị thiết bị làm phân tâm, con có thể cảm thấy họ ít sẵn sàng về mặt cảm xúc. Những lần cảm thấy bị bỏ qua, không được lắng nghe hoặc không quan trọng có thể ảnh hưởng đến cách các em nhìn nhận quan hệ và góp phần vào kiểu gắn bó không an toàn.
Don Grant, nhà tâm lý học truyền thông, chuyên viên tư vấn nghiện và tác giả đứng đầu nghiên cứu, nói với The Epoch Times rằng trong hai thập niên làm việc với các gia đình, ông thường gặp cha mẹ nghĩ mình rất chú ý, nhưng con lại cảm thấy bị bỏ quên.
“Sự gắn bó được hình thành hoàn toàn từ phía đứa trẻ”, Grant nói. Ông giải thích rằng điều đó nằm ở cảm nhận và góc nhìn của trẻ về hành vi, sự chú ý và cách cha mẹ đáp ứng một cách nhất quán khi trẻ cần được chú ý hoặc cần giúp đỡ.
Tom Kersting, nhà trị liệu tâm lý có giấy phép, chuyên viên tư vấn gia đình và tác giả Raising Healthy Teenagers, cho rằng kết quả không nhất thiết có nghĩa ảnh hưởng của việc cha mẹ dùng điện thoại chỉ bắt đầu ở tuổi thiếu niên.
“Nhiều khả năng hành vi dùng thiết bị của cha mẹ đã bắt đầu từ khi con còn nhỏ, giai đoạn quan trọng đối với mối gắn bó giữa cha mẹ và con”, ông nói. Theo cách giải thích của ông, các em nhận ra sự xa cách khi đủ trưởng thành để nhìn thấy nó.
Một dạng sao nhãng trong tương tác
Tuổi thiếu niên là thời kỳ trẻ ngày càng độc lập, nhưng các em vẫn cần cha mẹ hướng dẫn, trấn an và hỗ trợ. Mối gắn bó này vẫn quan trọng với sự phát triển. Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng đến cảm giác an toàn trong quan hệ, như sự bỏ bê, lạm dụng chất gây nghiện, khó khăn về sức khỏe tâm thần, xung đột kéo dài, quá chú tâm vào công việc và bạo hành thể chất.
Gần đây, các nhà nghiên cứu bắt đầu xem xét liệu sự phân tâm do công nghệ có làm gián đoạn khả năng đáp ứng và sự sẵn sàng về cảm xúc mà trẻ cần hay không. Họ dùng các thuật ngữ “technoference” — sự can thiệp của công nghệ — và “phubbing” — phớt lờ người khác để chú ý điện thoại — để chỉ những lúc thiết bị chen vào cuộc trò chuyện và kết nối. Một số nhà nghiên cứu gọi việc cha mẹ phớt lờ con vì điện thoại là một dạng mới của sự sao nhãng xã hội.
Một nghiên cứu năm 2020 ở 726 thanh thiếu niên Trung Quốc ghi nhận mối liên hệ giữa việc cha mẹ phớt lờ con để chú ý điện thoại và việc con dùng điện thoại có vấn đề. Kết quả không tự chứng minh quan hệ nhân quả. Phần tóm tắt nghiên cứu công bố những kết quả này. Các nghiên cứu khác liên hệ hiện tượng đó với mức hài lòng về cuộc sống thấp ở thanh thiếu niên.
Trong một nghiên cứu về cha mẹ chơi cùng con, những yếu tố gây phân tâm — từ màn hình hoặc giấy — đều khiến cha mẹ ít đáp ứng tín hiệu và nỗ lực giao tiếp của trẻ hơn. Trẻ cũng ít tham gia và tương tác hơn. Các tác giả cho rằng ngay cả trẻ rất nhỏ cũng nhận biết được khi cha mẹ phân tâm; các em có thể thu mình, bớt chú ý, bớt biểu lộ cảm xúc tích cực và bớt cố gắng giao tiếp.
Một tổng quan phạm vi công bố năm 2023 gồm 13 bài nghiên cứu; trong đó 10 bài khảo sát sức khỏe tinh thần ghi nhận mối liên hệ giữa cảm nhận cha mẹ bị thiết bị làm phân tâm và sức khỏe tinh thần kém hơn ở thanh thiếu niên. Phần lớn nghiên cứu ở Trung Quốc và dựa trên tự báo cáo; kết quả chưa chứng minh nhân quả. Các em có thể cảm thấy ít được nhìn nhận, lắng nghe và hỗ trợ.
Gắn bó không an toàn và những mối liên hệ lâu dài
Gắn bó không an toàn có thể liên quan đến nhiều mặt ngoài quan hệ với cha mẹ. Một nghiên cứu theo dõi 1.694 trẻ ở miền Tây Scotland nhận thấy nhóm nhỏ cảm nhận cha mẹ rất thiếu quan tâm về cảm xúc và kiểm soát nhiều ở tuổi 11 có xác suất được xác định rối loạn tâm thần ở tuổi 15 cao hơn nhóm cảm nhận cách nuôi dạy tối ưu. Đây là nghiên cứu về cảm nhận sự bỏ bê, không nghiên cứu việc dùng điện thoại; kết quả không chứng minh điện thoại gây rối loạn tâm thần.
Kiểu gắn bó này cũng được liên hệ với mức lo âu, trầm cảm và những khó khăn cảm xúc khác cao hơn. Một cách giải thích là nó có thể tạo kỳ vọng tiêu cực về quan hệ, khiến người ta dễ cảm thấy bị đe dọa, khó điều hòa cảm xúc và khó tìm sự hỗ trợ từ người khác.
Gắn bó thường được bàn đến trong thời thơ ấu, khi nhiều nền tảng được hình thành. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhìn chung xem gắn bó là tương đối linh hoạt, không cố định. Trải nghiệm tích cực và tiêu cực vẫn có thể ảnh hưởng đến nó trong tuổi thiếu niên và tuổi trưởng thành.
“Hoàn cảnh, tình huống và những sự kiện trong cuộc sống có thể biến gắn bó an toàn thành không an toàn, ngay cả ở tuổi thiếu niên”, Grant nói. “Điều ngược lại cũng có thể xảy ra.” Vì vậy, cha mẹ không nên mặc nhiên cho rằng mối quan hệ tốt từ thời thơ ấu sẽ luôn giữ nguyên. Sự đáp ứng đều đặn có thể củng cố gắn bó; những lần thiếu sẵn sàng về cảm xúc lặp lại có thể dần làm nó suy yếu.
Lưu ý với cha mẹ thuộc thế hệ Millennials
Grant mong mọi cha mẹ nhận thức rõ hơn về việc sử dụng thiết bị trong quan hệ gia đình. Ông cho rằng thế hệ Millennials là nhóm đặc biệt cần được tiếp cận. Là thế hệ đầu tiên lớn lên trong môi trường số, họ trưởng thành cùng sự phát triển nhanh của Internet, điện thoại thông minh và mạng xã hội. Nhiều người đã dành phần lớn cuộc đời gắn với thiết bị số và có thể dễ hình thành thói quen dùng điện thoại.
Theo Grant, nhiều cha mẹ thuộc thế hệ này có thể không nhận ra mình thường chia sự chú ý giữa con và thiết bị đến mức nào. Ông hy vọng kết quả khuyến khích họ sử dụng thiết bị có ý thức hơn.
Tạo những khoảng thời gian không có điện thoại
Mối gắn bó có thể mạnh lên cũng như yếu đi. Việc đáp ứng nhất quán, dành sự chú ý và sẵn sàng về cảm xúc có thể giúp xây dựng lại, duy trì quan hệ an toàn theo thời gian.
Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc quan sát mình: Có thường xem thông báo khi đang trò chuyện? Có cầm điện thoại khi buồn chán hoặc im lặng? Có chỉ nghe nửa chừng khi con muốn chia sẻ? Các khoảng thời gian không có điện thoại, như bữa ăn, lúc đi xe cùng nhau hay trò chuyện trước khi ngủ, có thể giúp cha mẹ hiện diện trọn vẹn hơn.
Grant đề xuất đặt giới hạn với việc dùng thiết bị, đặc biệt khi làm việc tại nhà; tạo thời gian không có điện thoại trong bữa ăn, hoạt động gia đình và các chuyến đi; hạn chế những gián đoạn không cần thiết khi ở cùng con.
Ông thừa nhận tránh hoàn toàn thiết bị là không thực tế. Nhiều cha mẹ làm việc tại nhà, dùng điện thoại cho công việc hoặc phải xoay xở nhiều trách nhiệm. Theo ông, trẻ không nhất thiết đòi hỏi sự chú ý liên tục; các em muốn biết rằng cha mẹ nhìn thấy và nghe được mình.
“Nếu con tìm kiếm sự chú ý hoặc cần được đáp ứng một nhu cầu, hãy ghi nhận con. Hãy cho con biết bạn nhìn thấy, nghe thấy và coi trọng con”, Grant nói. Nếu chưa thể dừng việc đang làm, hãy cho con biết bạn sẽ đáp lại khi có thể, rồi thực hiện lời hứa.
Ông khuyến khích cha mẹ trao đổi cởi mở, hỏi trực tiếp liệu việc mình dùng điện thoại có từng khiến con thấy bị bỏ qua, không được lắng nghe hoặc không quan trọng hay không. Cả gia đình có thể cùng xây dựng thói quen tốt hơn và cho phép con lên tiếng khi thiết bị gây phân tâm.
Sự quan tâm có thể đơn giản là cất điện thoại khi trò chuyện quan trọng, nhìn vào mắt con, hỏi thêm và chú ý đến suy nghĩ, trải nghiệm của con. Công nghệ cũng có thể giúp kết nối khi cha mẹ và con chia sẻ nội dung, trao đổi về trải nghiệm trực tuyến hoặc cùng khám phá sở thích.
Grant cho rằng điều cần hướng tới là sự thành thật với con: “Trước đây cha mẹ không biết, nhưng bây giờ đã biết. Và cha mẹ sẽ cải thiện những hành vi đó.”
Rachel Ann T. Melegrito — The Epoch Times. Bản dịch toàn văn nội dung bài, bổ sung lưu ý phương pháp từ nghiên cứu gốc.
Nguồn đối chiếu: Pew Research 2020, Niu và cộng sự 2020, Tổng quan BMC 2023, Nghiên cứu Scotland.
Nguồn: Rachel Ann T. Melegrito.