Đại Kỷ Nguyên

Văn hóa trà cung đình thời Đường qua bộ trà cụ chùa Pháp Môn

Ảnh minh hoạ khái niệm trà bánh, bột trà và bát trà, không phải ảnh hiện vật chùa Pháp Môn

Ảnh minh hoạ

Ảnh minh hoạ khái niệm trà bánh, bột trà và bát trà, không phải ảnh hiện vật chùa Pháp Môn
Ảnh minh hoạ

Tác giả: Bạch Nghi Phương (白宜芳). The Epoch Times đăng lại từ New Epoch Weekly.

Trà quý và bộ ấm chén bạc mạ vàng

Năm 1987, trong địa cung chùa Pháp Môn ở Thiểm Tây, các nhà khảo cổ khai quật được nhiều đồ vàng bạc thuộc cung đình thời Đường. Trong những vật phẩm vốn dành cho hoàng đế sử dụng rồi được cúng Phật, một bộ trà cụ vàng bạc gần như đầy đủ, nguyên vẹn đặc biệt thu hút chú ý. Tại đây cũng lần đầu phát hiện loại đồ sứ nổi tiếng trong lịch sử mang tên “sứ bí sắc”.

Bộ trà cụ vàng bạc gồm 16 món như bát trà, đĩa, khay và bình đựng nước sạch. Theo khảo chứng của các chuyên gia được bài viết dẫn lại, bộ dụng cụ cung đình cuối thời Đường này thuộc loại trà cụ “ngân kim hoa”, tức đồ bạc mạ vàng, sớm nhất, hoàn chỉnh và quý giá bậc nhất được phát hiện trên thế giới vào thời điểm bài viết. Phần lớn là hiện vật cúng dường chùa Pháp Môn do Đường Hy Tông cùng quan lại địa phương dâng tặng. Phát hiện này mở thêm một chặng nghiên cứu về văn hóa trà cung đình Trung Hoa cũng như sự hình thành, phát triển của văn hóa trà thế giới.

Uống trà là một phần không thể thiếu của đời sống cung đình nhà Đường, thậm chí là thú thư giãn thời thượng, quan trọng của hoàng tộc và phi tần. Sau niên hiệu Khai Nguyên, triều đình lập những cơ sở chuyên chế biến trà tiến cung. Mỗi độ xuân về, quan lại được cử đến giám sát sản xuất. Để kịp “yến Thanh Minh” hằng năm, trà xuân được chuyển bằng ngựa nhanh cả ngày lẫn đêm.

Bài thơ “Hồ Châu cống bồi tân trà” mô tả cảnh hoàng hậu vừa đi du xuân về, đang chuẩn bị chỉnh trang thì nghe tin trà mới được chuyển cấp tốc đã đến kinh thành. Hoàng hậu lập tức mỉm cười, sai cung nữ mang đến nấu trà ngay.

Khi hoàng đế và quần thần tổ chức văn hội, cung nữ được lệnh luôn hầu trà. Giữa lúc ngâm thơ, đối câu và trao đổi học vấn, trà giúp giải khát, nhuận họng; theo quan niệm được bài viết trình bày, còn làm sáng mắt, tăng khả năng suy nghĩ. Vua tôi cùng thưởng trà khiến văn hội thêm phần hứng thú.

Khi đích thân chủ trì kỳ thi đình, hoàng đế cũng ban trà cho những văn nhân đỗ đạt. Trà tiến cung đôi khi được ban thưởng cho bề tôi. Chính vào những dịp đặc biệt như vậy, người không thuộc hoàng tộc, quý tộc mới có cơ hội thưởng thức loại cống trà cao cấp.

Bọt trà như hoa táo, mây và vảy

Thời Đường có nhiều cách uống trà, nhưng trong trà lễ chính thức và những buổi thưởng trà ở cấp độ cao, người ta dùng trà bánh. Theo phần “Ngũ chi chử” trong “Trà kinh” của Lục Vũ, trước khi uống cần nướng bánh trà: vừa để dễ nghiền thành bột, vừa làm giảm độ ẩm và dậy hương. Nghiền xong, dùng rây lưới mịn lọc thành bột trà nhỏ hơn nữa.

Tiếp đó là hai công phu về nước và lửa: chọn nước suối, lấy nước và trông lửa trong phong lô. Khoảng giữa lần sôi thứ nhất và thứ hai, cho trà vào nấu; thêm một lượng muối hạt vừa phải để tăng vị.

Khi nước trà sôi lần thứ ba, nổi sóng cuộn lên, phải lập tức ngừng sôi để dưỡng lớp bọt đẹp trong nồi trà. Lục Vũ gọi bọt là tinh hoa của nước trà: lớp mỏng gọi là “mạt”, lớp dày gọi là “bột”, lớp nhỏ nhẹ gọi là “hoa”, tựa hoa táo bồng bềnh trên mặt ao tròn.

Nồi trà được đưa ra khỏi lửa than, đặt lên giá rồi bắt đầu chia trà. Một thăng nước có thể chia thành năm bát. Người uống ngắm trong bát những hình dáng tựa hoa táo, bèo xanh, mây và vảy; uống lúc còn nóng, cả bọt lẫn bã trà. Cách này khác nhiều so với lối uống trà trong, lọc bã của trà công phu thời cận đại.

Bộ trà cụ của “Ngũ ca”

Những trà cụ lộng lẫy khai quật từ địa cung phần lớn được trang trí bằng kỹ thuật mạ vàng trên bạc. Với kỹ nghệ tinh xảo, phong cách sang trọng, đồ vật như vậy thường được người thời Đường gọi là “ngân kim hoa”.

Bên cạnh nhiều trà cụ bạc mạ vàng, địa cung còn có bát trà sứ bí sắc dành cho hoàng thất cùng một bộ bát và đĩa lót bằng lưu ly, tức thủy tinh, khi ấy được xem là hiếm quý. Các chất liệu vàng, bạc, sứ và thủy tinh làm nổi bật vẻ thanh nhã của trà cụ. Trong cách nhìn của tác giả, sự giao hòa giữa văn hóa trà thời Đường và đời sống vật chất tinh tế của cung đình tạo nên một điểm cân bằng giữa nhã và tục, xa hoa và tiết kiệm, cho thấy phong vị thưởng trà của hoàng gia Đại Đường.

Bộ trà cụ này được dành riêng cho Đường Hy Tông. Trên trục con lăn nghiền trà bằng bạc mạ vàng có khắc hai chữ “Ngũ ca”. Đây là tên gọi thân mật trước khi ông lên ngôi, vì ông đứng thứ năm.

Dụng cụ rang trà

Lồng bạc mạ vàng chạm chim hồng và họa tiết cầu lộ có toàn thân đục lỗ. Thành lồng điểm 12 con chim hồng, nắp có 15 con. Những con chim bay lên trời sống động gửi gắm lời chúc vinh hoa phú quý, thăng tiến. Lồng này được dùng để rang bánh trà.

Dụng cụ nghiền và rây

Máng nghiền trà bằng bạc mạ vàng chạm chim nhạn cùng trục con lăn bạc là dụng cụ nghiền trà khi uống trà trong cung. Trên đó chạm những họa tiết như ngựa bay, hoa sen, hoa tròn và mây lành. Đáng chú ý, cả trục nghiền và bệ máng đều khắc tên gọi thân mật “Ngũ ca”, cho thấy mối liên hệ gần gũi của bộ trà cụ với Hy Tông.

Hộp rây trà bằng bạc mạ vàng chạm phi thiên và tiên hạc dùng để rây bột, đi cùng dụng cụ nghiền. Mặt ngoài hộp chạm tiên hạc và mây trôi, thể hiện ý niệm uống trà để đạt đến cảnh giới thần tiên trong văn hóa đương thời.

Dụng cụ đựng trà, muối và tiêu

Hộp rùa bằng bạc mạ vàng dùng để đựng trà bánh đã nghiền. Từ xưa, người Trung Hoa coi rùa là biểu tượng của cát tường và trường thọ. Có thể mở nắp mai rùa để lấy trà hoặc rót trà ra từ miệng rùa.

Đài đựng muối bằng bạc mạ vàng có giá ba chân chạm hình cá ma-kiệt cũng thuộc bộ dụng cụ. Người thời Đường thêm tiêu, muối vào trà để tăng vị. Cá ma-kiệt được khắc trên chiếc đài tinh xảo có đầu rồng, thân cá; trong Phật giáo, đó là hình tượng “thần ngư” có thể nuốt mọi vật.

Dụng cụ nấu trà

Một chiếc lò bạc bề mặt trơn, bệ có ô cửa dáng hồ môn và chân đế vòng cao, được nhiều ấn phẩm về hiện vật chùa Pháp Môn ghi là lư hương; một số ghi là phong lô, tức lò đun có cửa thông gió. Riêng tác giả cho rằng linh hồn của trà tịch thời Đường chính là phong lô nấu nước: nếu đây là cả một bộ trà cụ hoàn chỉnh, vì sao lại thiếu lò nấu nước?

Theo quan sát của tác giả, đáy hiện vật dường như có vết than tích tụ lâu năm; chân đế vòng cao và các cửa thông khí dáng hồ môn cũng ủng hộ cách xác định nó là phong lô. Đây là nhận định của tác giả về công dụng hiện vật, trong bối cảnh các sách có cách gọi khác nhau.

Chiếc “tắc” bằng bạc mạ vàng chạm chim hồng là dụng cụ hình thìa dùng để đong lượng trà khi cho vào nồi. Chữ “tắc” ở đây mang ý nghĩa đo lường.

Muôi bạc cán dài mạ vàng chạm hoa văn dây cuốn dùng để khuấy, vỗ mặt nước trong lúc nấu, giúp bột trà hòa vào nước. Trong muôi cũng khắc dòng chữ “Ngũ ca”.

Dụng cụ thưởng trà

Bát sứ bí sắc miệng hình hoa quỳ năm cánh, có chân đế vòng, được sản xuất tại lò Việt ở Chiết Giang. Sứ bí sắc là loại sứ cống dành cho hoàng thất, cung đình, được bài viết đánh giá thuộc hàng tinh phẩm cao cấp nhất trong lịch sử sứ men ngọc Trung Hoa. Sắc xanh trong, dịu của chiếc bát tạo vẻ đẹp mộng ảo; khi đựng trà, gợi cảm giác như mây xanh nằm trong lớp băng mỏng khẽ xoay.

Một bộ bát trà và đĩa lót bằng lưu ly màu vàng nhạt, bề mặt trơn cũng được tìm thấy. Người xưa gọi thủy tinh là “lưu ly”. Trước thời Đường, đồ thủy tinh đã truyền từ phương Tây vào Trung Hoa. Với người thời Đường, lưu ly vừa lạ vừa quý. Nhà thơ Nguyên Chẩn từng ca ngợi vẻ trong trẻo tựa băng lạnh, không một hạt bụi nhỏ bị che khuất. Dùng trà cụ ấy, người thời Đường thưởng thức cảm giác mới mẻ của ánh sáng và bóng nước xanh trong.

Theo Bạch Nghi Phương, “唐代宮廷茶文化”, The Epoch Times; bài gốc từ New Epoch Weekly.

Exit mobile version