Sau khi Ludwig van Beethoven qua đời năm 1827, một cuộc khám nghiệm tử thi toàn diện xác nhận những vấn đề sức khỏe từng được nhắc đến từ lâu. Theo bài viết của George Cai trên The Epoch Times, các dây thần kinh thính giác của ông “teo và không có bao myelin”; động mạch ngoại vi giãn rộng hơn ống lông quạ và cứng như sụn. Khi ấy, việc ông mất thính lực đã rõ ràng. Thính lực suy giảm từ khoảng năm 1800, và trong gần mười năm cuối đời, ông đã hoàn toàn không nghe được.
Chứng điếc của Beethoven vẫn là một trong những chủ đề được quan tâm nhất trong lịch sử âm nhạc, bởi ông tiếp tục tạo nên những kiệt tác dù không còn thính lực. Bài nguồn nhắc tới “Chúc thư Heiligenstadt”, lá thư không gửi mà trang Imaginative Conservative từng giới thiệu, trong đó Beethoven bộc lộ sự rối bời của mình. Giữa tuyệt vọng, ông viết rằng mình từng nghĩ đến việc kết thúc cuộc sống nhưng nghệ thuật đã giữ ông lại; dường như ông chưa thể rời thế giới trước khi sáng tác hết những điều cảm nhận bên trong, như thể nghệ thuật là sứ mệnh Thượng Đế giao phó.
Beethoven về sau trở thành một trong những nhà soạn nhạc có ảnh hưởng nhất lịch sử. Các sáng tác cuối đời, gồm Giao hưởng số 9 và Missa Solemnis — “Thánh lễ trọng thể” — biểu hiện tinh thần bền bỉ của con người, đồng thời chứa đựng cảm xúc riêng tư sâu sắc và ánh sáng nhân tính, khiến người nghe xúc động.
Giữa những tác phẩm ấy có một sáng tác đặc biệt nổi bật. Theo nhà viết tiểu sử Edmund Morris được bài nguồn dẫn lại, Beethoven xem đây là “tác phẩm hoàn hảo nhất” của mình. Schumann từng viết rằng tác phẩm đã đạt tới giới hạn cao nhất của nghệ thuật con người cho đến lúc ấy. Tương truyền, khi lần đầu nghe kiệt tác gần cuối đời, Franz Schubert hỏi: “Sau tác phẩm này, chúng ta còn có thể viết gì nữa?”
Đó là Tứ tấu đàn dây số 14 cung Đô thăng thứ, Op. 131. Theo bài nguồn, tác phẩm được trình diễn công khai lần đầu sau khi Beethoven qua đời và khác mọi tứ tấu đàn dây trước đó. Ông phá cấu trúc bốn chương thông thường, tạo một tác phẩm bảy chương nối tiếp nhau không ngắt quãng, hợp thành một chỉnh thể. Dù có tới bảy chương, tác phẩm thường được xem là đỉnh cao của hình thức này, đưa truyền thống tứ tấu đàn dây tiếp nối vào thời kỳ Lãng mạn.
Lắng nghe chương mở đầu
Bài nguồn giới thiệu bản thu chương đầu của Op. 131 do Busch Quartet trình diễn, với chỉ dẫn Adagio ma non troppo e molto espressivo — chậm nhưng không quá chậm, và rất biểu cảm.
Violin thứ nhất đưa ra chủ đề bi thương bằng âm thanh trang nghiêm, sau đó các thành viên khác lần lượt nhắc lại theo hình thức fugue, hay phức điệu đuổi. Trong hình thức này, một chủ đề — ý nhạc ngắn — được các bè lần lượt mô phỏng và lặp lại, rồi phát triển qua đối chủ đề cùng các đoạn chuyển giọng.
Khác với những mở đầu mạnh bạo, kịch tính trong nhiều sáng tác khác của Beethoven, chương nhạc khởi đầu chậm rãi và trầm tư. Phần lớn tứ tấu đàn dây thời đó mở bằng một chương nhanh ở hình thức sonata để bộc lộ kỹ thuật sáng tác; fugue này lại thể hiện năng lượng hướng nội, gần như tinh thần.
Beethoven từng tự trào rằng tác phẩm được “chắp nối”, nhưng sự tương tác giữa các bè thực tế rất phức tạp và tinh tế. Những câu nhạc dùng thang bán cung tạo cảm giác âm nhạc không ngừng mở rộng, như một dòng giai điệu không có điểm kết.
Chủ đề biến đổi qua kỹ thuật đảo giai điệu và thay đổi tiết tấu. Âm nhạc kết thúc trong một hợp âm treo, những âm thanh chuyển động như nước rồi dần lắng đi. Bài nguồn dẫn Richard Wagner mô tả phần Adagio ma non troppo là nỗi buồn sâu nhất mà âm nhạc có thể biểu đạt.
Bài gốc tiếng Anh mang tên Tune in Today: Is Beethoven’s ‘Most Perfect’ Work His String Quartet No. 14?. Tác giả George Cai là nghệ sĩ cello và người yêu nhạc cổ điển, từng biểu diễn ở các phòng hòa nhạc như Carnegie Hall tại New York và Deutsche Oper Berlin ở Đức. Ông hiện sống tại New York.
Ghi chú biên tập về cấu trúc và lịch sử trình diễn
Tài liệu giới thiệu tác phẩm của Los Angeles Philharmonic gọi cấu trúc này là bảy phần nối liền; về chức năng, chúng tương ứng bốn chương thông thường cùng một phần mở đầu fugue và hai đoạn nối. Tài liệu cũng phân biệt khả năng Beethoven từng nghe một buổi diễn riêng với lần diễn công khai được ghi nhận năm 1835.
Nguồn: The Epoch Times — George Cai / The Epoch Times.