Tác giả: Timothy Porwit, Epoch Times. Bài cảm nhận âm nhạc xuất bản ngày 14/11/2010, cập nhật ngày 1/10/2015. Nhận xét về sự thanh lọc tâm hồn là cảm nhận của tác giả. Ghi chú biên tập về tác quyền một bản Passion nằm riêng ở cuối bài.
Thật đáng tiếc là trong công việc ở dàn nhạc, tôi ít có dịp chơi nhạc thời Baroque (1600–1750). Dường như những người quyết định chương trình không muốn hơn nửa số nhạc công phải ở nhà — điều sẽ xảy ra nếu chúng tôi chơi một tổ khúc dàn nhạc của Bach hay một trong các bản hòa tấu Brandenburg.
Trong những dịp hiếm hoi được chơi một tác phẩm Baroque, chúng tôi luôn nói với nhau rằng mình yêu thích nó biết bao, bất chấp những khó khăn khi trình diễn. Cứ như tâm hồn của cả nhạc công lẫn khán giả vừa được gột rửa kỹ càng.
Theo tôi, cảm giác thanh lọc tinh thần ấy có thể bắt nguồn từ bầu không khí và những đòi hỏi dành cho âm nhạc, nhà soạn nhạc và nghệ thuật nói chung trong một thời đại đã qua, vốn khác hẳn ngày nay.
Phần lớn những nhà soạn nhạc quan trọng thời Baroque, trong đó có Johann Sebastian Bach (1685–1750), gắn bó mật thiết với nhà thờ. Sáng tác gắn liền với sinh hoạt tôn giáo, chẳng hạn Thánh lễ: âm nhạc giúp nâng đỡ tinh thần giáo dân, còn khuôn khổ giáo lý định hình hình thức và sự thuần khiết của tác phẩm.
Ngày nay, sự tương thuộc giữa tôn giáo và âm nhạc chỉ còn tồn tại trong một số tác phẩm, nhường chỗ cho nhiều hình thức phát triển để phục vụ biểu đạt âm nhạc trong xã hội thế tục.
Điều đó không có nghĩa thời Baroque không có âm nhạc thế tục. Ngay cả dòng nhạc ấy cũng có quan niệm chặt chẽ về hòa âm và quy tắc rất rõ về hình thức. Chính nhờ những khuôn phép này, ngay cả tác phẩm thế tục của các nhà soạn nhạc Baroque cũng nghe “thuần khiết” đối với đôi tai hiện đại của chúng ta.
Sáu bản hòa tấu Brandenburg tôi vừa nhắc đến là những tác phẩm thế tục, nhưng thực sự thấm đượm một vẻ đẹp như thuộc về thiên giới.
Cả tác phẩm thế tục lẫn tôn giáo
Còn nhiều tác phẩm thế tục khác của J. S. Bach đáng được nhắc tới; nhiều tác phẩm được ông viết khi giữ chức Kapellmeister, người phụ trách âm nhạc, ở Köthen từ năm 1717 đến 1723. “The Well-Tempered Clavier” — “Bình quân luật” — là tác phẩm nổi tiếng cho nhạc cụ phím. Thỉnh thoảng tôi lại lấy ra thử chơi vài đoạn để những ngón tay piano khỏi cứng đi.
Sáu tổ khúc cello rất nổi tiếng. Tôi cũng chơi chúng bằng kèn bassoon; xin các nghệ sĩ cello thứ lỗi, nhưng đây là âm nhạc rất thỏa lòng khi chơi một mình.
Các partita và sonata cho violin độc tấu thật tuyệt vời, còn bản Concerto cho hai violin là một kiệt tác. Thực ra tất cả những tác phẩm ấy đều là kiệt tác. Chỉ là Bach có quá nhiều tác phẩm lớn đến mức nếu gọi tác phẩm nào cũng là kiệt tác, lời nói của ta sẽ thành lặp lại.
Sự nghiệp Bach xoay quanh Giáo hội Luther. Phần lớn những vị trí ông đảm nhiệm trong đời bao gồm chơi đàn organ hoặc làm nhạc trưởng bè dây trong các buổi lễ, và sáng tác nhạc mới để trình diễn, hát trong Thánh lễ cũng như những ngày lễ khác.
Hơn 200 bản cantata còn lưu lại tới nay chứng tỏ sự tận tụy không biết mệt của ông với sáng tác tôn giáo. Rồi còn những tác phẩm quy mô lớn: “Cuộc thương khó theo Thánh Matthew”, “Cuộc thương khó theo Thánh John”, “Cuộc thương khó theo Thánh Mark” và “Cuộc thương khó theo Thánh Luke”; bài gốc liệt kê chúng trong phần nói về những tác phẩm dành cho nghi lễ Thứ Sáu Tuần Thánh, mỗi bản dựa trên sách Phúc âm tương ứng. (Ghi chú biên tập về bản theo Thánh Luke ở cuối bài.)
“Thánh lễ cung Si thứ” là tác phẩm chín muồi của Bach ở giai đoạn muộn. Điều thú vị là đây là bản phổ nhạc trọn vẹn toàn bộ Thánh lễ duy nhất của ông; theo tập quán Luther thời ấy, người ta chỉ viết một bản Missa brevis, trong đó chỉ hai phần Gloria và Kyrie được phổ nhạc bằng tiếng Latin.
Dàn hợp xướng đã và vẫn là thành phần thiết yếu của âm nhạc tôn giáo. Cách viết cho bốn bè — soprano, alto, tenor, bass — xuyên suốt những tác phẩm ấy.
Đặc điểm nổi bật của hợp xướng là bốn bè có thể cùng chuyển động trong hòa âm, như trong một bản chorale; hoặc mỗi bè trở nên độc lập, hát giai điệu riêng. Khi những giai điệu khác nhau kết hợp đồng thời theo quy tắc hòa âm, đó được gọi là đối âm.
Đây là phần một trong loạt hai bài của tác giả.
Ghi chú biên tập
Bài gốc liệt kê “Cuộc thương khó theo Thánh Luke” cùng các tác phẩm của Bach. Tuy nhiên, chương trình St. Luke Passion do Bach-Archiv Leipzig công bố ghi tác giả là “Anonymus” (khuyết danh) đối với BWV 246R, bản pasticcio của L. và C. Eglhuber. Vì vậy, không nên xem bản theo Thánh Luke là sáng tác đã được xác nhận của Bach. Ghi chú này bổ sung để phân biệt thông tin tác quyền với phần cảm nhận được dịch ở trên.
Nguồn bản dịch: Epoch Times, Timothy Porwit. Đối chiếu tác quyền: Bach-Archiv Leipzig, chương trình St. Luke Passion.