Tác giả: Tianyue Ma, nghệ sĩ clarinet tại New York, Epoch Times, ngày 27/7/2026. Bài thưởng thức âm nhạc trình bày cách diễn giải của tác giả về tác phẩm và tình cảm của Brahms.
Theo Tianyue Ma, Brahms dựa vào Cuộc thương khó theo Thánh Matthew của Bach và mối tình không trọn vẹn với Clara Schumann để tạo nên một kiệt tác cho clarinet và piano.
Johannes Brahms qua đời năm 1897, đơn độc trên giường bệnh. Ông dành cả đời tạo nên một kho tác phẩm, níu giữ hy vọng di sản của mình có thể vượt qua sự bào mòn của thời gian. Nhưng khi tuổi trẻ lùi vào ký ức và chính cuộc đời trở thành một giấc mơ, có lẽ Brahms đã hòa giải với bản thân. Ba năm trước khi mất, ông ra mắt những tác phẩm cuối đời: Sonata cho clarinet số 1 cung Fa thứ và Sonata số 2 cung Mi giáng trưởng.
Qua các sonata, Brahms dệt nên câu chuyện khám phá cái chết, niềm mong nhớ và tình yêu. Chúng nằm trong số những tác phẩm riêng tư nhất của ông — một tự truyện viết cho chính mình và cho chúng ta. Theo cách phân tích của Ma, hai sonata được xây dựng quanh trích đoạn bảy nốt từ bài thánh ca ở phần cuối Cuộc thương khó theo Thánh Matthew của Bach, với lời được dịch đầy xúc động: “Nếu con phải lìa đời, xin Người đừng rời xa con.”
Hai chương đầu của sonata Fa thứ là luận đề cảm xúc cho những tác phẩm cuối đời ấy. Qua từng chương, Brahms hé lộ từng lớp suy nghĩ sâu kín. Chương đầu tìm sự hòa giải với cái chết; chương thứ hai nhớ về một mối tình không thể thành.
Bản thu tác giả chọn giới thiệu có Karl Leister chơi clarinet và Ferenc Bognár chơi piano. Chương đầu từ 00:00 đến 08:20, chương hai từ 08:20 đến 13:26 trong bản thu được bài nguồn giới thiệu.
“Nếu con phải lìa đời”
Sonata Fa thứ mở đầu ở piano bằng một biến thể của trích đoạn từ Cuộc thương khó theo Thánh Matthew. Đó là lời giãi bày thẳng thắn, không tô điểm mà mơ hồ, khiến người nghe chưa rõ Brahms sẽ làm gì tiếp theo. Ông chưa đưa ra ý niệm rõ về giọng điệu, chỉ gợi âm sắc buồn của Fa thứ. Clarinet xuất hiện càng làm phần mở đầu thêm không xác định: âm thanh sầu muộn chơi một giai điệu nhảy quãng vụng về, khó nắm bắt cả về giọng lẫn ý nghĩa.
Suốt chương đầu, Brahms vật lộn với lời nhạc của Bach, và âm nhạc mở rộng thành kết cấu gần như dàn nhạc, với những căng thẳng đến choáng váng. Qua những tầng âm thanh và hòa âm dồn dập, dường như chỉ có bài thánh ca của Bach giữ mọi thứ liền lại. Khi đoạn thánh ca được nhắc lại lần cuối, hòa âm dịu thành vầng sáng Fa trưởng đầy bâng khuâng. Trong cách nghe của tác giả, Brahms cuối cùng đã bình thản trước sự ra đi; khi chấp nhận cái chết, ông quay về những điều cuộc sống còn để ngỏ, chuyển sang nỗi mong nhớ và tiếc nuối.
“Xin Người đừng rời xa con”
Clara là vợ nhà soạn nhạc Robert Schumann và là tình yêu của đời Brahms. Brahms và Clara có tình cảm với nhau, nhưng không đi xa hơn một tình bạn thân thiết. Ngay cả khi góa chồng, Clara cũng không tái hôn, giữ lòng với ký ức về chồng.
Tình yêu Brahms dành cho Clara đôi khi thấm vào sáng tác qua các mô típ và sự gợi nhắc. Ở chương hai, ông đưa vào một chủ đề từng dùng khi nhắc tới bà, được biết đến là “chủ đề Clara”.
Toàn bộ chương hai là chuỗi tiếng thở dài bằng âm nhạc — cử chỉ hai nốt đi xuống — tiếp theo là chủ đề Clara. Nhà soạn nhạc cao tuổi thở dài nhiều lần trước khi gọi tên bà. Câu nhạc dịu dàng ấy liên tục biến đổi: ông đổi hòa âm và đổi hình dáng giai điệu. Cảm giác âm nhạc chuyển từ ánh sáng êm dịu tới ngọn lửa chập chờn; mỗi lần nhắc lại bộc lộ nỗi nhớ và niềm tiếc nuối của ông.
Lời ai điếu cho mối tình nồng nhiệt mà không thành khép lại khi Brahms thì thầm tên Clara lần cuối. Hạnh phúc và khổ đau, hy vọng và buông xuôi còn ngân mãi; tuổi tác làm chúng dịu lại, nhưng thời gian không thể dập tắt.