Bức thư viết tay Thổ Mẫu Thiếp của Lý Kiến Trung, một nhà thư pháp thời Bắc Tống, cho thấy vẻ đẹp có thể nảy sinh từ một việc rất đời thường: viết vài dòng nhắn gửi người quen. Theo bài viết của Triệu Nhược Lan trên SecretChina, tác phẩm được xếp trong danh sách thường gọi là “mười bức hành thư nổi tiếng”, nhưng vị trí trong danh sách không phải thước đo tuyệt đối về giá trị nghệ thuật.
Một gương mặt nổi bật trước “Tống tứ gia”
Lý Kiến Trung (945–1013), tự Đắc Trung, sinh ở vùng Kinh Triệu, nay thuộc Thiểm Tây. Tên ông ít quen thuộc hơn Tô Thức, Hoàng Đình Kiên, Mễ Phất và Thái Tương, bốn nhà thư pháp thường được gọi chung là “Tống tứ gia”. Tuy vậy, ở giai đoạn đầu Bắc Tống, ông là một gương mặt nổi bật, góp phần nối tiếp thư phong từ đời Đường sang đời Tống. Âu Dương Tu từng đánh giá cao bút pháp của ông, đặt ông bên cạnh Dương Ngưng Thức như hai tài năng tiêu biểu của những thời kỳ khác nhau.
Cha mất khi ông còn trẻ. Lý Kiến Trung sống cùng mẹ, dạy học để mưu sinh và tiếp tục chuyên tâm học tập. Sau khi đỗ tiến sĩ, ông giữ nhiều chức vụ trong triều. Bài viết nguồn mô tả ông là người ít màng danh lợi, thích phong cảnh Lạc Dương và nhiều lần xin làm việc tại đây. Ông cũng dựng khu vườn “Tĩnh Cư” để giao du, trao đổi với giới văn nhân. Những chi tiết về cuộc đời giúp người xem hiểu vì sao nét chữ của ông thường được cảm nhận là điềm đạm, không chuộng phô trương.
Nét bút gọn mà sinh động
Lý Kiến Trung sử dụng nhiều thể chữ, đặc biệt được đánh giá cao ở thư từ viết bằng hành thư. Nét chữ của ông được mô tả là thanh chắc, đầy đặn mà sáng sủa. Ông tiếp thu di sản của Âu Dương Tuân, Nhan Chân Khanh và các bậc tiền nhân, đồng thời mở đường cho khuynh hướng đề cao ý vị riêng trong thư pháp đời Tống. Hoàng Đình Kiên từng khen bút pháp của ông có vẻ đầy đặn mà không nặng nề, thần thái thanh tú.
Thổ Mẫu Thiếp, còn gọi là Tống Lý Kiến Trung thư tư, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Quốc gia ở Đài Bắc, theo bài viết nguồn. Tác phẩm cao 31,2 cm, rộng 44,4 cm, gồm 10 hàng với 104 chữ. Nó từng thuộc bộ Lý Tây Đài lục thiếp, sau đó bị tách rời vào đầu đời Thanh. Trong số những bức còn lại, Thổ Mẫu Thiếp và Đồng Niên Thiếp được biết đến nhiều hơn.
Nội dung thư không bàn một đại sự. Lý Kiến Trung nhắc đến một giỏ nhỏ đựng thứ gọi là “thổ mẫu”, hỏi người nhận có dùng được không, rồi nói đến áo quần, lịch và chuyện tìm đất dựng nhà. “Thổ mẫu” thực sự chỉ gì vẫn còn cách hiểu khác nhau: có giả thuyết đó là mẫu đất hoặc khoáng vật liên quan công việc của ông, cũng có cách giải thích gắn với tín ngưỡng dân gian. Khi chưa có kết luận chắc chắn, chính sự bình dị và chút bí ẩn ấy khiến bức thư thêm gần gũi.
Về tạo hình, các chữ sắp xếp chặt chẽ, thân chữ hơi dài, nét bút nhuận mà vững. Dù là hành thư, nhiều chỗ khởi và thu bút vẫn phảng phất phép tắc của chữ khải. Tác giả bài nguồn cho rằng có thể nhận ra dấu ấn thư pháp Đường và Ngụy–Tấn, nhưng bức thư không bị gò vào một mẫu hình cứng nhắc. Người viết dường như thuận tay ghi lại suy nghĩ của mình; nhờ nền tảng rèn luyện lâu dài, những nét chữ tự nhiên ấy vẫn có trật tự và sức sống.
Câu chuyện của Thổ Mẫu Thiếp nhắc rằng giá trị nghệ thuật không chỉ nằm ở đề tài trang trọng. Một bức thư về vật dụng và chuyện nhà cửa vẫn có thể trở thành tác phẩm được hậu thế gìn giữ, khi người viết đã tích lũy đủ kỹ năng để đưa tính cách và nhịp sống của mình vào từng nét mực.
Nguồn: SecretChina, bài của Triệu Nhược Lan; bài nguồn ghi rõ nội dung được đăng lại từ Watch Magazine số 279. Ảnh đầu bài là minh họa mới, không phải hình chụp tác phẩm gốc.