Năm thứ 26 đời Tần Thủy Hoàng, nhà Tần diệt sáu nước, thống nhất thiên hạ.
Trước đó, vua Tần chủ yếu quản nước Tần. Nay trước mắt Doanh Chính là một đế quốc rộng lớn, từ Quan Trung đến Yên Triệu, Tề Lỗ và Kinh Sở; về sau lãnh thổ Tần còn mở rộng xuống Lĩnh Nam. Thiên hạ chia thành 36 quận; công văn, án kiện, thuế khóa và tin quân sự từ địa phương hằng ngày đưa về Hàm Dương. Quan lại cần bổ nhiệm, quân đội cần điều động, đường sá cần xây, lương thực cần vận chuyển, pháp luật cần thi hành.
Hoàng đế không thể một mình làm hết.
Nhà Tần vì vậy xây dựng bộ máy quan liêu với hoàng đế ở vị trí cao nhất, các cơ quan trung ương phân công việc và quận, huyện lần lượt quản địa phương. Người đời sau thường khái quát quan chế trung ương nhà Tần bằng “Tam công, Cửu khanh”: Thừa tướng giúp hoàng đế xử lý chính sự, Thái úy được sử liệu mô tả là chức phụ trách quân sự, Ngự sử đại phu phụ trách giám sát; bên dưới là các quan cao cấp có chức trách riêng.
Trong hai nghìn năm sau, quan chế Trung Quốc nhiều lần thay đổi, từ tể tướng, thượng thư, trung thư, môn hạ đến lục bộ, khu mật viện, nội các và quân cơ xứ. Nhiều thể chế có thể truy về thời Tần–Hán hình thành chính quyền quan liêu trung ương.
Thừa tướng, người đứng đầu bá quan dưới hoàng đế
Quan chức nổi bật nhất ở trung ương nhà Tần trước hết là Thừa tướng.
Hán thư, phần Bách quan công khanh biểu, khi truy thuật thể chế Tần viết: “Tướng quốc, Thừa tướng đều là quan của Tần, ấn vàng dây tía, giữ việc giúp thiên tử xử lý muôn việc”. “Thừa” có nghĩa giúp đỡ; “trợ lý vạn cơ” là giúp thiên tử giải quyết chính sự phức tạp.
Thừa tướng nổi tiếng nhất thời Tần Thủy Hoàng dĩ nhiên là Lý Tư.
Ông vốn người Thượng Sái nước Sở, khi trẻ làm lại nhỏ, sau đến Tần, vào dưới trướng Lã Bất Vi rồi dần được Doanh Chính trọng dụng. Sau khi Tần diệt sáu nước, người ta thấy vai trò Lý Tư trong nhiều vấn đề trọng đại của triều đình.
Việc đầu tiên là quản lý thiên hạ rộng lớn thế nào. Thừa tướng Vương Oản và những người khác cho rằng Yên, Tề, Sở quá xa, nếu không phong vương sẽ khó kiểm soát, nên đề nghị phong các con hoàng đế ra các vùng.
Lý Tư phản đối. Ông cho rằng nhà Chu từng phong nhiều con cháu tông thất; lâu ngày, huyết thống xa dần, chư hầu đánh lẫn nhau, thiên tử cũng không ngăn được. Nay khó khăn lắm mới thống nhất, nếu lại phong chư hầu thì chẳng khác nào gieo mầm cát cứ.
Tần Thủy Hoàng cuối cùng chấp nhận ý kiến ấy, thi hành chế độ quận huyện toàn quốc.
Thừa tướng dưới hoàng đế tham gia chính những đại sự quốc gia như vậy.
Thái úy, vị trí đứng đầu quân sự trên danh nghĩa
Ngoài chính sự còn có quân đội.
Tần diệt sáu nước dựa vào lực lượng lớn: Vương Tiễn đem 600.000 quân đánh Sở; Mông Điềm sau đó dẫn 300.000 quân đánh Hung Nô ở phía bắc. Thống nhất rồi, đế quốc vẫn phải phòng Hung Nô phía bắc và tiến xuống Lĩnh Nam phía nam.
Theo cách Hán thư trình bày quan chế có nguồn gốc từ Tần, chức quân sự cao nhất là Thái úy. Hán thư viết: “Thái úy, quan của Tần, ấn vàng dây tía, giữ việc võ”. Theo thiết kế thể chế, đây là quan quân sự cao nhất ở trung ương.
Chú thích biên tập: Phần này nêu chức năng quan danh theo Hán thư, không xác nhận một nhân vật đã được bổ nhiệm Thái úy dưới triều Tần Thủy Hoàng. Không nên coi cách gọi “Tam công” ở đây là bằng chứng ba chức luôn đồng thời có người đảm nhiệm.
Nhưng nguồn quyền lực quân sự tối cao vẫn là hoàng đế. Khi xuất chinh, hoàng đế bổ nhiệm người chỉ huy. Những danh tướng như Vương Tiễn, Vương Bí, Mông Điềm nắm đại quân vì nhận lệnh xuất chinh, chứ không phải vì giữ chức Thái úy.
Ngự sử đại phu, người giám sát bá quan
Trong Tam công còn một chức khá đặc biệt với người ngày nay: Ngự sử đại phu.
Hán thư ghi: “Ngự sử đại phu, quan của Tần, địa vị thượng khanh, ấn bạc dây xanh, giữ việc phó Thừa tướng”. Vị quan này vừa là trợ thủ quan trọng của Thừa tướng, vừa giám sát bá quan; ở khía cạnh giám sát có nét tương đồng với người đứng đầu Giám sát viện Đài Loan ngày nay.
Phùng Kiếp là Ngự sử đại phu nổi tiếng thời Tần Thủy Hoàng. Năm vừa thống nhất, Doanh Chính cho rằng mình “đức gồm Tam hoàng, công vượt Ngũ đế”, tước “vương” cũ không còn đủ, nên triệu Thừa tướng Vương Oản, Ngự sử đại phu Phùng Kiếp và Đình úy Lý Tư bàn tôn hiệu mới. Điều đó cho thấy ngay từ đầu đế quốc, Ngự sử đại phu đã thuộc tầng quyết sách cao nhất ở trung ương.
Chức quan này ảnh hưởng sâu rộng. Nhà Hán tiếp tục đặt Ngự sử đại phu, về sau phát triển các cơ quan như Ngự sử đài để đàn hặc quan lại. Đến Đường, Tống, Minh, Thanh, “Ngự sử” vẫn là quan danh quen thuộc.
Phẩm cấp Ngự sử chưa chắc cao nhất, nhưng có thể xét quan, đàn hặc quyền quý. Hệ thống giám sát kéo dài hơn hai nghìn năm trong quan chế cổ Trung Quốc đã có đường nét rõ từ Tần–Hán.
Dưới Tam công là Cửu khanh
Bên cạnh hoàng đế không thể chỉ có ba đại thần. Dưới Tam công còn có các chức đời sau thường gọi là Cửu khanh.
“Cửu khanh” không có nghĩa mọi triều đại luôn cố định chín quan, cũng không nên hiểu máy móc là chín “bộ trưởng” hiện đại. Quan chế trung ương Tần–Hán mang màu sắc cung đình rõ rệt: việc nước và việc nhà hoàng đế thường đan xen.
Phụng thường, sau được đổi thành Thái thường dưới Hán Cảnh Đế, phụ trách tông miếu và lễ nghi. Lang trung lệnh quản cửa cung; các lang quan, thị tòng bên cạnh hoàng đế phần nhiều thuộc quyền chức này, sau đổi là Quang lộc huân. Vệ úy quản bảo vệ cửa cung. Thái bộc quản xe ngựa của hoàng đế. Đình úy quản hình ngục, là quan tư pháp quan trọng ở trung ương.
Điển khách phụ trách công việc liên quan đến chư hầu và các dân tộc, sau gọi là Đại hồng lư. Tông chính quản hoàng tộc. Trị túc nội sử quản cốc hóa, tức tài chính và lương thực quốc gia. Thiếu phủ quản thuế từ núi, biển, ao hồ, cùng tài vật và thợ thủ công phục vụ hoàng thất.
Xếp các chức cạnh nhau sẽ thấy: tế tự tông miếu, xe ngựa hoàng đế, cửa cung, tư pháp, tài chính lương thực, hoàng tộc và tài sản riêng của hoàng đế đều có người phụ trách.
Đây chưa phải “lục bộ” đã hoàn thiện đời sau, mà giống một chính phủ đế quốc trung ương dần mở rộng từ triều đình vua Tần.
Tiền quốc gia và tiền hoàng đế không cùng một túi
Đáng chú ý nhất trong Cửu khanh là Trị túc nội sử và Thiếu phủ. Chức trước quản tài chính, lương thực quốc gia; chức sau quản nhiều hơn những tài vật dành cho hoàng đế và cung đình. Nghĩa là ở Tần–Hán đã thấy sự phân chia cơ quan giữa tài chính quốc gia và tài chính hoàng thất.
Sự phân biệt này giúp hiểu quan chế về sau. Hoàng đế “giàu có cả thiên hạ” không có nghĩa mọi khoản thu quốc khố đều là tiền riêng. Quân đội, bổng lộc quan, công trình và vận chuyển lương thực có hệ thống tài chính tương ứng; cung đình lại có cơ quan khác lo cung ứng hằng ngày.
Mệnh lệnh từ Hàm Dương đến nơi xa nghìn dặm
Sắp xếp xong quan trung ương, vẫn còn vấn đề lớn hơn: địa phương quản ra sao?
Tần Thủy Hoàng không chia thiên hạ phong vương cho anh em, con cái, mà đặt quận huyện. Sử ký ghi lúc thống nhất ban đầu: “Chia thiên hạ làm 36 quận, quận đặt Thủ, Úy, Giám”.
Trong câu này có ba nhóm quan: Quận thủ quản hành chính, là trưởng quan địa phương cao nhất; Quận úy quản quân sự; Giám ngự sử phụ trách giám sát.
Dưới quận đặt huyện. Huyện đông dân có người đứng đầu gọi là Lệnh, huyện ít dân hơn gọi là Trưởng. Họ không phải chư hầu thế tập; triều đình có thể bổ nhiệm và điều chuyển.
Giả sử một người sống trong một huyện của quận Cối Kê nhà Tần, nơi họ tiếp xúc trước hết là huyện đình. Chính sự quan trọng báo dần lên quận, từ quận liên hệ với trung ương. Ngược lại, lệnh từ Hàm Dương cũng truyền qua bộ máy ấy xuống địa phương.
Như vậy, hoàng đế không cần phong các con ra làm vua khắp nơi mà vẫn có thể truyền mệnh lệnh đến các quận huyện.
Lý Tư hằng ngày quản những gì?
Nhìn lại chức Thừa tướng của Lý Tư sẽ dễ hiểu hơn. Quận huyện liên tục đưa chính sự về trung ương; các cơ quan trung ương lại phân công riêng. Thừa tướng ở trung khu hành chính dưới hoàng đế, giúp tổng lý chính sự.
Thống nhất chữ viết, đo lường, làm đường trì đạo, tuần hành thiên hạ, xử lý việc quận huyện: nhiều chính lệnh sau khi đế quốc hình thành đều cần bộ máy quan liêu lớn để thi hành.
Sử ký, Lý Tư liệt truyện ghi ông sau làm đến Thừa tướng, các con trai phần nhiều lấy công chúa Tần, con gái lấy công tử Tần. Gia đình từng hiển hách tột bậc. Khi Tần Thủy Hoàng mất ở Sa Khâu, vị Thừa tướng lại cùng Triệu Cao cuốn vào tranh chấp kế vị.
Vài năm sau, Lý Tư bị chém ngang lưng ở Hàm Dương. Đế quốc Tần cũng nhanh chóng diệt vong. Nhưng chế độ quận huyện và bộ máy quan liêu trung ương do Tần xây dựng không biến mất theo.
Nhà Hán thành lập, tiếp nhận nhiều thể chế Tần. Hán thư nói thẳng: “Hán nhân tuần nhi bất cách” — Hán noi theo mà không thay đổi. Hán vẫn có Thừa tướng, Thái úy, Ngự sử đại phu, một hệ thống quan trung ương, và dùng quận huyện quản lãnh thổ rộng lớn.
Nhưng hoàng đế sớm gặp câu hỏi mới: Thừa tướng đứng đầu bá quan, quyền lực quá lớn thì phải làm sao? Hán Vũ Đế về sau tìm ra cách giải quyết, từ đó cơ cấu quyền lực chính phủ trung ương cổ Trung Quốc bắt đầu biến chuyển tiếp. Bài nguồn thuộc một loạt bài còn tiếp.
Tài liệu tham khảo của bài nguồn: Tư Mã Thiên, Sử ký, quyển 6 Tần Thủy Hoàng bản kỷ, quyển 87 Lý Tư liệt truyện; Ban Cố, Hán thư, quyển 19 thượng Bách quan công khanh biểu thượng.
Chú thích biên tập về niên đại: Đoạn mở đầu bài nguồn gộp Lĩnh Nam vào phạm vi đế quốc ngay sau mốc năm thứ 26. Bản dịch đã phân biệt bước mở rộng sau đó: Sử ký, Tần Thủy Hoàng bản kỷ, ghi việc chiếm vùng Lục Lương và đặt Quế Lâm, Tượng quận, Nam Hải vào năm thứ 33, tức năm 214 trước Công nguyên. Văn bản đối chiếu: Sử ký, Tần Thủy Hoàng bản kỷ
Nguồn: The Epoch Times, bài ngày 1/10/2026: The Epoch Times