Từ một cọng rơm, một người nghèo trong truyện Nhật Bản có được mảnh ruộng và chốn nương thân. Câu chuyện “Warashibe Chōja”, thường được gọi là “phú ông cọng rơm”, không chỉ kể về những cuộc đổi chác may mắn. Bản truyện trong Konjaku Monogatari còn đặt lòng thành kính và việc giúp người khác ở trung tâm. Bài viết dựa trên bài của Khán Trung Quốc và đối chiếu với phần giới thiệu truyện của chùa Hasedera . Đây là truyện cổ, không phải ghi chép về một sự kiện có thể kiểm chứng.
Lời chỉ dẫn trong giấc mơ
Chùa Hasedera nằm giữa vùng núi Hase thuộc Nara, thờ tượng Quan Âm mười một mặt. Vào thời Heian, người từ kinh đô đã đến đây lễ bái; cuộc hành hương tới Hase cũng đi vào văn học Nhật Bản. Trong quyển 16, truyện thứ 28 của Konjaku Monogatari, một chàng trai nghèo tìm đến ngôi chùa ấy khi không còn cha mẹ, vợ con hay người thân để nương tựa.
Chàng ở trước tượng Quan Âm cầu nguyện ngày đêm, nhất quyết không rời đi. Thấy người khách thiếu ăn, các nhà sư thay nhau cho chàng thức ăn. Sau 21 ngày, trong giấc mơ gần sáng, chàng thấy Quan Âm hiện thành một vị tăng. Theo lời kể trong truyện, vị ấy nhắc chàng về nghiệp của đời trước và bảo rằng khi ra khỏi chùa, bất cứ vật gì đầu tiên chạm vào tay cũng phải giữ lấy, dù nhỏ bé đến đâu.
Rời chùa, chàng vấp ngã ngay trước cổng. Khi đứng dậy, chàng thấy trong tay mình chỉ có một cọng rơm. Thoạt đầu chàng ngạc nhiên, nhưng nhớ lời dặn trong mộng nên không vứt nó đi.
Từ cọng rơm đến những quả quýt
Một con ruồi trâu cứ bay quanh mặt. Chàng bắt nó, buộc vào cọng rơm rồi cầm theo. Trên đường, đứa trẻ ngồi trong xe bò của một gia đình quý tộc nhìn thấy món đồ ấy và muốn có. Chàng nói cọng rơm là vật mình nhận được sau chuyến lễ chùa, nhưng vẫn vui lòng tặng đứa trẻ. Để đáp lễ, người trên xe cho chàng ba quả quýt.
Đi thêm một đoạn, chàng gặp một đoàn người đang tới chùa. Một người trong đoàn khát nước và mệt đến mức khó đi tiếp, trong khi những người đi cùng chưa tìm được nước. Chàng đem cả ba quả quýt mới nhận tặng người ấy. Được giúp đúng lúc, người khách mời chàng dùng bữa, rồi biếu ba tấm vải tốt và cho biết nơi ở tại kinh đô để chàng có thể ghé thăm.
Đến đây, điều chàng nhận được không đơn thuần là kết quả của một cuộc mặc cả: chàng đã nhường vật nhỏ cho một đứa trẻ và giúp người đi đường khi chính mình vẫn nghèo khó. Truyện kể lại những trao đổi ấy trong mạch của lòng thành kính và thiện ý.
Con ngựa và mảnh ruộng
Trên đường về, chàng gặp một người cưỡi ngựa. Con vật bất ngờ ngã xuống và được cho là đã chết. Chủ ngựa đau lòng nhưng phải đi tiếp, để người hầu ở lại lo liệu. Nghe nói đó là một con ngựa quý từ vùng Mutsu, chàng xin đổi một tấm vải lấy con ngựa.
Trong câu chuyện, chàng rửa tay, súc miệng, hướng về chùa Hasedera lễ bái và cầu mong Quan Âm cứu con vật. Con ngựa sau đó mở mắt, đứng dậy rồi hồi phục. Đây là tình tiết linh ứng của truyện cổ, không phải sự việc được bài viết xác nhận bằng bằng chứng lịch sử. Chàng dùng hai tấm vải còn lại để đổi lấy yên, thức ăn cho ngựa và lương thực cho mình.
Gần tới kinh đô, chàng lo dáng vẻ nghèo khó của mình có thể khiến người khác nghi con ngựa quý là đồ lấy trộm, nên quyết định bán nó. Một gia đình sắp lên đường muốn mua, nhưng không sẵn tiền hay lụa. Họ đề nghị đổi một khoảnh ruộng gần đó cùng ít gạo; chàng nhận lời, giữ giấy tờ ruộng và nhờ người canh tác để lấy phần hoa lợi.
Nhờ vậy, người từng không có chỗ dựa đã có đất đai và nguồn sống. Cọng rơm ở cổng chùa đã lần lượt gắn với con ruồi trâu, ba quả quýt, ba tấm vải, con ngựa và mảnh ruộng. Sau khi cuộc sống khá lên, truyện nói chàng vẫn tới Hasedera lễ bái, nhớ sự giúp đỡ mình tin đã nhận được.
Một truyện cổ về lòng biết ơn
Tên Nhật warashibe chỉ cọng rơm; chōja chỉ người giàu có. Chùa Hasedera hiện vẫn giới thiệu câu chuyện này trên trang của mình. Bài nguồn cho biết truyện được ghi ở quyển 16, truyện thứ 28 của Konjaku Monogatari, với nhan đề nói về người đi lễ Hasedera, nhờ Quan Âm giúp mà trở nên giàu có.
Nhân vật chính không được lưu lại tên riêng. Điều được truyện nhắc kỹ là lựa chọn của chàng ở từng chặng: giữ một cọng rơm tưởng vô giá trị, tặng nó cho đứa trẻ, chia hết quýt cho người đang khát và không quên lời cảm tạ khi đã có ruộng vườn. Vì thế, “phú ông cọng rơm” được nhớ đến như câu chuyện về lòng tin, sự tử tế và biết ơn bên cạnh chuỗi đổi vật lạ kỳ.
Nguồn: Khán Trung Quốc; đối chiếu chùa Hasedera.