Vì sao Phạm Trọng Yêm có đêm không ngủ?
Phạm Trọng Yêm, từng giữ chức phó tể tướng đời Tống, viết trong Nhạc Dương lâu ký: “Lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ”. Câu nói trở thành lời quen thuộc về tinh thần trọng đạo nghĩa và quan tâm đến dân chúng của sĩ phu xưa, đồng thời phản ánh điều ông coi trọng trong đời mình.
Phạm Trọng Yêm (989–1052), tự Hy Văn, thụy Văn Chính, khi trẻ học ở một ngôi chùa trên núi Trường Bạch để chuẩn bị thi cử. Gia cảnh nghèo khó, mỗi ngày ông nấu một nồi cháo kê, đợi cháo đông rồi cắt thành bốn phần, sáng và tối mỗi bữa ăn hai phần cùng ít rau muối. Trời núi rét, ngày nào cũng ăn cháo nguội; người khác khó chịu nổi cảnh ấy, còn ông vẫn chuyên tâm học suốt nhiều năm.
Sau khi đỗ đạt và làm quan, ông cũng nghiêm khắc với cách dùng bổng lộc. Ông kể rằng trước khi ngủ mỗi tối, mình nghĩ lại chi tiêu ăn ở trong ngày rồi so với những việc đã làm. Nếu công việc xứng với khoản đã tiêu, ông yên lòng ngủ. Nếu tiêu nhiều mà làm ít, ông trằn trọc và tìm cách bù đắp. Bài viết nguồn xem đó là sự tiếp nối nếp sống thanh liêm và tự rèn từ thời trẻ.
Những năm cuối đời, Phạm Trọng Yêm lập nhà, ruộng và cơ sở nghĩa trang để giúp đỡ người trong họ, đồng thời mở trường dạy con em. Theo bài nguồn, ruộng nghĩa của ông trong khoảng hai trăm năm sau đã hỗ trợ rất nhiều người trong tộc. Việc chăm lo cả sinh kế lẫn học hành cho người khác được tác giả đặt bên cạnh lý tưởng ông ghi trong Nhạc Dương lâu ký.
Tiết Tuyên tự hỏi lương tri có còn hiện diện
Tiết Tuyên (1389–1464), tự Đức Ôn, hiệu Kính Hiên, người Hà Tân thuộc Sơn Tây, là học giả Nho học và quan viên đời Minh. Minh sử gọi ông là bậc Nho sĩ thuần hậu. Sau khi mất, ông được phối thờ tại Khổng miếu; bài nguồn cho biết đây là vinh dự hiếm có đối với các Nho sĩ đời Minh. Trong triều Minh Anh Tông, ông được mời tham gia việc cơ mật và được kính trọng vì học vấn, phẩm hạnh.
Theo Nhật ích biên được bài nguồn dẫn, trước khi ngủ Tiết Tuyên thường nhớ lại việc mình đã làm suốt ngày. Nếu hành vi ngay thẳng, ông có thể ngủ yên; nếu nhận ra điều chưa đúng, ông thao thức nghĩ cách sửa. Sợ bản thân bắt đầu hăng hái rồi bỏ dở, ông viết lời cảnh tỉnh để tự nhắc. Ông còn tự hỏi thành tiếng: “Chủ nhân ông” — lương tri bên trong — có còn ở nhà hay không?
Tiết Tuyên cho rằng việc tu dưỡng thiết thực nhất nằm trong chuyện ăn mặc, nói năng, đi đứng và đối đãi với người khác từ sáng tới tối. Mỗi việc lớn nhỏ đều đáng làm cẩn trọng, xét mình có giữ đạo nghĩa và rèn phẩm hạnh hay không. Còn thuận lợi, khó khăn, thành bại thì không nên để sự tính toán danh lợi chiếm hết tâm trí.
Từ Phổ dùng hai hũ đậu để sửa mình
Từ Phổ (1429–1499), tự Thời Dụng, hiệu Khiêm Trai, thụy Văn Tĩnh, là thủ phụ nội các thời Hoằng Trị nhà Minh. Ông đỗ bảng nhãn năm Cảnh Thái thứ năm, làm quan qua bốn triều Cảnh Thái, Thiên Thuận, Thành Hóa và Hoằng Trị. Từ chức biên tu Hàn lâm, ông lần lượt giữ các chức thị lang Bộ Lại, đại học sĩ Văn Uyên các và thượng thư Bộ Lễ.
Năm Hoằng Trị thứ năm, Từ Phổ đứng đầu nội các. Bài nguồn mô tả ông là người làm việc ôn hòa, theo phép tắc và nâng đỡ người hiền. Ông từng nói người có tài rất khó tìm, không nỡ vì một lỗi nhỏ mà bỏ đi. Khi đồng liêu hay quan can gián mắc sai sót, ông cố gắng tháo gỡ và hòa giải. Tác giả cho rằng cách làm ấy được Minh Hiếu Tông, vị hoàng đế nổi tiếng nhân hậu, nhiều lần tiếp nhận.
Cách tự rèn của Từ Phổ bắt đầu từ thời trẻ. Theo Dịch huấn biên được bài nguồn dẫn, ông chuẩn bị hai hũ cùng đậu đen và đậu vàng. Mỗi khi nhận thấy mình có ý nghĩ xấu, nói lời không hay hoặc làm việc sai, ông thả một hạt đậu đen vào hũ. Một ý nghĩ tốt, lời nói tốt hoặc việc làm tốt được ghi bằng một hạt đậu vàng ở hũ kia. Ban đầu đậu đen nhiều hơn; về sau hai loại ngang nhau, rồi đậu vàng dần nhiều hơn đậu đen. Bài nguồn nói ông giữ thói quen này suốt đời, kể cả khi đã ở địa vị cao.
Nhìn lại lỗi của chính mình
Ở phần cuối, bài viết nhắc đến Dương Giản (1141–1226), học giả Nam Tống, tự Kính Trọng, thường được gọi là Từ Hồ tiên sinh. Ông kể thuở trẻ chỉ thấy lỗi người khác mà không thấy lỗi mình. Có ngày, ông tự hỏi vì sao ai cũng có lỗi còn riêng mình lại không. Khi quay lại xét bản thân, ông tìm thấy một lỗi, rồi thêm nhiều lỗi nữa và quyết tâm sửa đổi.
Qua các giai thoại, tác giả khuyên người đọc tiếp nhận lời góp ý và từng chút tích lũy việc thiện. Những lời kể về thói quen tự xét mình được trình bày theo các sách cổ mà bài nguồn dẫn, không phải sự ghi chép trực tiếp từ người trong cuộc ngày nay.
Nguồn: Văn hóa Nghệ thuật, Đại Kỷ Nguyên tiếng Trung, đăng 10/11/2026. Bài nguồn dẫn Tối lạc biên, Phạm Văn Chính công Trung Tuyên công toàn tập, Minh sử, Nhật ích biên và Dịch huấn biên; các giai thoại và nhận định được quy theo cách dẫn của tác giả.