Orpheus, người thi sĩ và nhạc công trong thần thoại Hy Lạp, đã đi qua nhiều thế kỷ trong điêu khắc, tranh khảm, hội họa và điện ảnh. Một cảnh đặc biệt được các họa sĩ Bắc Âu thế kỷ XVI–XVII yêu thích là lúc tiếng đàn của ông khiến chim muông và thú rừng kéo đến, dù chúng vốn chẳng thể sống hòa thuận ngoài đời. Trong thời kỳ đầy xung đột chính trị và tôn giáo, kể cả cuộc Chiến tranh Tám mươi năm, hình tượng ấy gợi lên hy vọng hòa giải.
Một trong những cách thể hiện giàu sức mê hoặc nhất là bức Orpheus năm 1628 của Roelant Savery, họa sĩ sinh ở vùng Flanders rồi hoạt động tại Hà Lan. Tác phẩm hiện thuộc National Gallery ở London.
Họa sĩ của rừng cây và muông thú
Savery (1576–1639) vẽ phong cảnh, động vật, tĩnh vật hoa và cũng là một người vẽ ký họa tài năng. Ông nằm trong số những họa sĩ đầu thế kỷ XVII đưa rừng cây và động vật thành chủ thể chính thay vì chỉ làm phông nền. Bức tĩnh vật hoa năm 1603 của ông được xem là tác phẩm Hà Lan sớm nhất đã biết thuộc thể loại này; ông cũng được ghi nhận là người đầu tiên vẽ chim dodo trong tranh.
Savery sinh trong một gia đình theo đạo Tin Lành ở Kortrijk, nay thuộc Bỉ. Khi ông sáu tuổi, gia đình chuyển đến miền bắc Hà Lan vì bạo loạn tôn giáo. Ông học vẽ từ người anh trai, trước ở Haarlem rồi tại Amsterdam.
Khoảng năm 1603–1604, Savery đến Prague làm việc cho Hoàng đế La Mã Thần thánh Rudolf II, người nổi tiếng với bộ sưu tập phong phú. Theo yêu cầu của hoàng đế, ông đi qua dãy Alps ở Thụy Sĩ và Tyrol để ghi lại những cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, đồng thời phác họa nhiều loài vật trong bộ sưu tập của triều đình. Tranh núi rừng của Savery vì thế vừa có những chi tiết quan sát tỉ mỉ, vừa phảng phất không khí như ở thế giới khác.
Sau khi Rudolf II qua đời, ông trở lại Hà Lan khoảng năm 1613–1614; đến năm 1619 thì định cư ở Utrecht. Trong phần lớn giai đoạn này, Savery thành công trong nghề, được những người sưu tập có vị thế tìm mua tranh với giá cao.
Rudolf II say mê sưu tập nghệ thuật, các vật lạ, dụng cụ khoa học, cây và động vật ngoại lai. Theo bài gốc, bộ sưu tập của ông có chim dodo, cho Savery cơ hội quan sát và vẽ loài chim không biết bay vốn sống ở Mauritius trên Ấn Độ Dương. Dodo về sau tuyệt chủng khi con người săn bắt và đưa các loài săn mồi ngoại lai đến đảo. Bảo tàng Mauritshuis lưu ý hiện chưa rõ mẫu dodo trong bộ sưu tập của Rudolf là chim sống hay tiêu bản.
Orpheus giữa một thế giới hòa thuận
Năm 1627, Savery vẽ bức Orpheus quyến rũ muông thú bằng âm nhạc, hiện thuộc Mauritshuis. Ở mép phải bức tranh, ông đặt một con dodo trên tảng đá. Chủ đề Orpheus là một trong những đề tài Savery yêu thích, cho ông dịp phô bày khả năng miêu tả cây cỏ, chim thú vô cùng phong phú.
Trong phiên bản năm 1628 ở National Gallery, Orpheus nhìn ra khỏi tranh với vẻ dò hỏi khi đang chơi đàn violin, thay vì đàn lyre như thần thoại thường kể. Savery tạo nên khung cảnh như mộng bằng màu sắc phủ sương và những mảng bóng tối sâu, khiến người xem cũng bị lôi cuốn như các con vật, cây cối và cả thần linh trong câu chuyện.
Các loài vốn đối nghịch ngoài tự nhiên được đặt cạnh nhau trong yên bình. Ở tiền cảnh bên trái, sư tử đực và sư tử cái xuất hiện gần gà trống, bồ nông; phía sau còn có trâu, hươu và đà điểu. Dòng suối nhỏ giữa tranh có vịt, ngỗng và thiên nga. Bên phải, ngựa và lạc đà đứng gần nhau, hướng mắt về con voi sáng màu ở xa. Người xem còn có thể tìm thấy sếu, cáo, lợn rừng, sói, cùng cây, hoa và những đàn chim trên bầu trời.
Suốt sự nghiệp, Savery lấy chất liệu từ tôn giáo, thần thoại và những hình tượng ngụ ngôn. Thế giới tự nhiên dày đặc trong tranh cho thấy mắt quan sát sắc sảo và trí tò mò của ông; nhân vật con người cũng được thể hiện tinh tế. Những bức Orpheus của Savery vì thế vẫn gợi một mong ước dễ hiểu hôm nay: nghệ thuật có thể giúp những khác biệt cùng tồn tại trong hòa hợp.
Nguồn bài: Michelle Plastrik, The Epoch Times, 12/8/2026, “Roelant Savery’s Enchanting Paintings of Orpheus”, bài gốc. Thông tin tác phẩm đối chiếu National Gallery và Mauritshuis.