“Thiên công khai vật” của Tống Ứng Tinh, in lần đầu năm 1637, ghi chép nhiều kỹ thuật sản xuất trong xã hội Trung Hoa thời Minh. Đoạn “Phẩm loại mía” thuộc quyển thứ sáu, “Cam thị”, cho thấy người thợ xưa quan sát độ chín của mía và tác động của khí hậu để lựa chọn thời điểm làm đường.
Dưới đây là bản dịch đoạn cổ văn được Epoch Times giới thiệu trong một bài thuộc loạt “Thiên công khai vật”. Đây là tư liệu lịch sử kỹ nghệ, không phải hướng dẫn sản xuất hay dự báo thời tiết hiện đại.
Bản dịch cổ văn
Đường làm từ mía có ba loại: loại kết như băng, loại trắng như sương và đường cát đỏ. Sự khác biệt về phẩm loại đường nằm ở độ già, non của nước mía.
Theo ghi chép trong sách, đến mùa thu, mía dần chuyển sang sắc đỏ sẫm; sau đông chí lại từ đỏ chuyển sang nâu rồi thành trắng. Tại những vùng không có sương giá ở phía nam Ngũ Lĩnh, người ta để mía trên ruộng, chưa chặt, nhằm lấy loại đường trắng như sương.
Nếu ở phía bắc Thiều Châu và Nam Hùng, đến tháng mười sương giá đã xâm nhập. Chất mía gặp sương thì bị tổn hại, thân mía không thể lưu lại lâu để đạt đến giai đoạn làm đường trắng, vì vậy phải nhanh chóng chặt để lấy đường đỏ.
Muốn lấy đường đỏ, cần dồn sức làm trong khoảng mười ngày. Trước khoảng ấy, nước mía còn chưa đầy đủ; sau khoảng ấy, lại lo hơi sương lạnh áp tới khiến công sức trước đó thành vô ích.
Bởi vậy, nhà trồng mười mẫu mía cần sẵn một bộ máy ép cùng nồi nấu để đáp ứng lúc cấp bách. Còn tại vùng Quảng Nam không có sương giá, việc sớm hay muộn do người làm tự định đoạt.
Nguồn cổ văn: Tống Ứng Tinh, “Thiên công khai vật”, quyển sáu, mục “Phẩm loại mía”, được dẫn trong Epoch Times. “Mẫu” ở đây là đơn vị trong văn bản cổ, không quy đổi thành một diện tích hiện đại cố định. Quảng Nam trong đoạn này là tên vùng cổ tại Trung Quốc, không phải địa danh Quảng Nam của Việt Nam.