Một con mèo không bắt chuột vẫn được khen có đủ “năm đức”: câu nói đùa trong sách xưa đặt hai câu hỏi cạnh nhau. Người tận tụy vì sao bị xem nhẹ, còn kẻ lơ là bổn phận lại được ca tụng?
SecretChina ngày 6/11 giới thiệu hai giai thoại về mèo trong Cổ kim đàm khái, tập chuyện vui do Phùng Mộng Long biên soạn cuối đời Minh. Đây là những câu chuyện và cách đọc văn chương cổ, không phải sự kiện vừa xảy ra.
Từ câu thơ tìm mèo đến lời bình dí dỏm
Giai thoại đầu kể về Quán Hưu, nhà sư và thi nhân cuối đời Đường. Ông họ Khương, quê Lan Khê thuộc Vụ Châu, cuối đời vào đất Thục và được vua Vương Kiến của Tiền Thục tôn là “Thiền Nguyệt đại sư”. Thơ và tranh của ông đều được biết đến rộng rãi.
Trong bài Vịnh ngư phụ, Quán Hưu viết hai câu có ý rằng trước mắt không thấy chuyện chợ búa, triều đình, bên tai chỉ nghe tiếng gió và nước. Ông tả cuộc sống thanh nhàn của người đánh cá, xa bụi trần. Sang thời Bắc Tống, thi nhân Mai Nghiêu Thần lại cố tình đọc hai câu thơ theo nghĩa đen rồi đùa rằng đó là bệnh về gan và thận: mắt không thấy, tai chỉ nghe tiếng ù như gió nước. Lối bình này mượn cách nói của y học cổ về mắt và tai để tạo tiếng cười, không phải một chẩn đoán bệnh thật.
Một cặp câu khác của Quán Hưu nói đại ý: tìm suốt ngày chẳng thấy, có lúc vật ấy tự trở về. Mai Nghiêu Thần liền bảo đó hẳn là cảnh nhà ai làm lạc mèo. Âu Dương Tu cũng ghi lại những lời đùa tương tự trong Lục nhất thi thoại, nhưng không nêu Quán Hưu mà kể về các quan lại đời Tống học lối thơ dễ hiểu của Bạch Cư Dị. Theo cách kể đó, hai câu vốn than khó tìm được ý thơ hay; qua lời bình đùa, chúng thành bài “mất mèo”. Người được gán cho câu thơ thay đổi khi chuyện lưu truyền, còn điều bị chọc cười là lời thơ quá chung chung có thể bị hiểu theo cách khác.
Vì sao con mèo lại có “năm đức”?
Giai thoại thứ hai kể rằng Bân sư ở chùa Vạn Thọ ngồi cùng khách, bên cạnh có một con mèo. Ông chỉ vào nó và nói: người ta thường bảo gà có năm đức; mèo này cũng vậy.
Tích “gà có năm đức” được kể trong Hàn thi ngoại truyện của Hàn Anh. Điền Nhiêu làm việc dưới quyền Lỗ Ai Công nhưng không được trọng dụng, bèn ví mình với chim hoàng hộc muốn bay xa. Ông nói gà đội mào là “văn”, có cựa là “võ”, dám đánh kẻ địch là “dũng”, tìm được thức ăn thì gọi bạn là “nhân”, canh đêm báo sáng đúng giờ là “tín”. Dù có đủ phẩm chất ấy, gà vẫn bị đem nấu ăn hằng ngày vì quá gần gũi. Hoàng hộc từ xa bay đến, ăn cá trong ao và lúa ngoài ruộng của vua, lại được coi trọng chỉ vì hiếm gặp. Sau đó Điền Nhiêu sang nước Yên, được bổ nhiệm làm tể tướng và theo câu chuyện, ba năm sau chính sự yên ổn. Lời ví von ban đầu nói về người có tài mà bị bỏ quên.
Bân sư ghép cho con mèo năm đức theo cách ngược đời: thấy chuột không bắt thì gọi là “nhân”; bị chuột giành thức ăn mà nhường thì gọi là “nghĩa”; khách đến có tiệc là xuất hiện thì gọi là “lễ”; đồ giấu kỹ vẫn trộm ăn được thì gọi là “trí”; mỗi mùa đông đều chui vào bếp sưởi thì gọi là “tín”. Chữ khen được giữ nguyên, nhưng từng hành động được khen lại là bỏ việc bắt chuột, tranh phần ăn và tìm chỗ dễ chịu cho mình.
Theo Lễ ký, trong lễ tế cuối năm từng có nghi thức “đón mèo” vì mèo ăn chuột ngoài đồng. Tân Đường thư – Ngũ hành chí cũng ghi chuyện mèo và chuột cùng ở một ổ tại Lạc Châu thời Đường Cao Tông. Người chép sử xem đó là hình ảnh viên chức có nhiệm vụ bắt kẻ trộm lại dung túng kẻ trộm; từ đó hình thành cách nói “mèo chuột ngủ cùng” để chỉ sự câu kết giữa người thi hành phép tắc và kẻ vi phạm.
Trong lời đùa của Bân sư, con mèo được nuôi mà không làm việc chính, vẫn biết đến lúc có tiệc và tự tìm hơi ấm. Đặt cạnh con gà của Điền Nhiêu, sự châm biếm càng rõ: một bên làm tròn bổn phận nhưng bị xem thường, bên kia hưởng sự chăm sóc dù chẳng bắt chuột. Ông chỉ nói về mèo, còn người nghe tự hiểu điều bị phê phán là thói quen ca ngợi người không tận trách nhiệm.
Mèo trong đời sống văn nhân
Chê con mèo trong chuyện ngụ ngôn không có nghĩa người xưa đều ghét mèo. Vào đời Tống, nuôi mèo là thú vui của nhiều văn nhân. Có tục mang một gói muối làm lễ khi xin mèo về nuôi, gọi là “sính mèo”.
Thi nhân Lục Du yêu mèo. Trong bài Tặng mèo, ông kể mang muối đón một chú mèo nhỏ về để giữ cho phòng sách đầy sách không bị chuột phá. Hai câu sau lại nói ông xấu hổ vì nhà nghèo, không có đệm ấm hay cá để thưởng công cho nó. Ở một bài thơ viết vào đêm mưa gió tháng mười một, ông tả gió cuộn khắp sông hồ, tiếng núi tựa sóng biển, rồi khép lại bằng cảnh mình và mèo ở trong nhà bên lửa ấm. Bài thơ ấy không hề hỏi nó thường ngày có bắt chuột hay không.
Nguồn: SecretChina, 6/11/2026; đối chiếu đoạn “mèo có năm đức” trong Cổ kim đàm khái, tích Điền Nhiêu trong Hàn thi ngoại truyện và bài Tặng mèo của Lục Du.