Ngày nay, nhiều người quan tâm bảo vệ động vật và bảo tồn các loài. Nhưng người xưa cũng có lòng yêu thương sinh vật. Không ít văn nhân bộc lộ tư tưởng ấy trong tác phẩm của mình. Bài viết của SecretChina lấy bài “Điểu” được nguồn ghi là của thi nhân đời Đường Bạch Cư Dị và bài “Họa mi điểu” của Âu Dương Tu, văn nhân đời Bắc Tống thúc đẩy phong trào cổ văn, làm ví dụ.
Đừng bắn chim trên cành
Bài “Điểu” gồm 28 chữ. Có thể hiểu bốn câu như sau:
Ai nói sinh mệnh muôn loài là nhỏ bé?
Cũng có thịt xương, cũng có lớp da.
Khuyên người đừng bắn chim trên cành,
Chim con trong tổ đang mong mẹ trở về.
Nhắc đến Bạch Cư Dị, mọi người thường nghĩ tới những tác phẩm nổi tiếng như “Trường hận ca”, “Tỳ bà hành”; bài “Điểu” ít được biết đến hơn. Theo tác giả bài viết, xét về giá trị văn học, bài thơ này không có nhiều nét đặc sắc về âm điệu, dùng từ bình dị và không được trau chuốt cầu kỳ. Tuy nhiên, nếu nhìn từ ý thức bảo vệ môi trường chứa trong đó, bài thơ có hình ảnh rất rõ ràng.
“Điểu” cũng giống những sáng tác khác của Bạch Cư Dị ở chỗ “bà lão cũng hiểu được”: người mới đọc có thể nắm ý nghĩa. Hai câu đầu nói sinh mệnh của động vật cũng như nhau, đều là thân thể bằng máu thịt.
Hai câu sau còn dễ hiểu hơn: thi nhân khuyên đừng bắn chim trên cành, bởi những con non còn ở trong tổ, mong chim mẹ trở về.
Tác giả bài viết nhận định dụng ý chính không phải buộc mọi người bỏ thịt, chuyển sang ăn chay, mà là mong con người đừng tùy tiện làm tổn thương sinh linh vô tội. Hình ảnh chim con chờ mẹ có lẽ nhằm khơi dậy sự đồng cảm. Từ xưa, tình mẹ luôn có thể nhanh chóng chạm đến lòng người, đánh thức lòng thương và khả năng đặt mình vào hoàn cảnh của người khác.
Bài viết nhìn nhận rằng phần lớn người xưa có tín ngưỡng. Dù tin Thần Phật hay tu Đạo, họ biết không nên tùy tiện sát hại sinh linh và cần giữ lòng từ thiện. Nhiều sách cổ kể về những người sát sinh quá nhiều rồi có kết cục không tốt. Theo tác giả, các câu chuyện báo ứng ấy khiến người đọc sợ hãi và giúp họ phần nào hiểu dụng ý của bài “Điểu”.
Theo cách lý giải của bài viết, Bạch Cư Dị không đơn thuần cổ vũ ăn chay. Ông tin có thần linh, nên cũng hiểu ý nghĩa của việc giữ thiện niệm và đối xử từ bi với mọi sinh linh.
Tiếng họa mi tự do trong rừng
Âu Dương Tu cũng thể hiện lòng yêu thương động vật trong “Họa mi điểu”. Bốn câu thơ có thể hiểu là:
Trăm điệu ngàn tiếng, tùy ý chuyển mình,
Hoa núi đỏ tím, cây cao cây thấp.
Lúc này mới biết tiếng chim bị nhốt trong lồng vàng,
Không bằng tiếng hót tự do giữa rừng.
Cũng như bài “Điểu”, tác phẩm này dễ hiểu ngay từ lần đọc đầu. Hai câu đầu tả chim họa mi cất tiếng hót nhiều cung bậc, tự do bay lượn cao thấp giữa cây và hoa trong núi. Hai câu sau cho biết lúc ấy người nghe mới nhận ra tiếng chim bị nhốt trong lồng vàng trước kia không thể sánh với tiếng hót thong dong trong rừng.
Bài viết cho biết Âu Dương Tu sáng tác “Họa mi điểu” vào năm Khánh Lịch thứ bảy, tức năm 1047. Tác phẩm còn có tên “Quận trai văn bách thiệt”. “Quận trai” chỉ công sở nơi ông ở khi bị giáng chức đến Trừ Châu, nay thuộc tỉnh An Huy. “Bách thiệt” được bài viết giải thích là một loại chim họa mi.
Từ nhan đề “Quận trai văn bách thiệt”, có thể thấy bài thơ được viết khi Âu Dương Tu ở công sở, nghe tiếng chim vui vẻ và xúc động mà cầm bút.
Trong bài “Thư tam tuyệt cú hậu”, Âu Dương Tu từng nói về dụng ý sáng tác và cho rằng bài thơ, cùng với “Trúc kê” của Mai Nghiêu Thần và “Vũ trung văn oanh” của Tô Thuấn Khâm viết trong thời kỳ ấy, đều là tác phẩm ngẫu hứng. Tuy nhiên, theo bài viết, chúng đồng thời gửi gắm một cách kín đáo nỗi cảm khái về cảnh ngộ của các tác giả.
Hiểu hoàn cảnh Âu Dương Tu sáng tác, người đọc có thể hiểu thêm tâm tình trong bài thơ.
Trở lại với lòng yêu thương động vật, tác giả cho rằng tín ngưỡng là nền tảng giúp tình thương của người xưa trở nên chân thực. Bài viết liên hệ những vụ ngược đãi động vật ngày nay với sự biến đổi của lòng người, suy giảm đạo đức và mất tín ngưỡng, khiến nhiều người xem nhẹ những câu chuyện thiện ác hữu báo trong sách cổ.
Theo quan điểm của tác giả, khôi phục lòng kính ngưỡng thần linh và thiện niệm với vạn vật có thể giúp xã hội trở nên hòa ái, ổn định hơn. Muốn thấy sự thay đổi ấy, mỗi người đều cần cùng nỗ lực.
Ngung Tâm biên soạn — SecretChina. Các nhận định về tín ngưỡng và xã hội trong bài phản ánh cách lý giải của tác giả.