Lavinia Fontana (1552–1614) là họa sĩ tiên phong hoạt động vào cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII. Bà thuộc nhóm nghệ sĩ Italy được tìm đến nhiều nhất thời đó. Trong số các nữ nghệ sĩ làm việc trước năm 1700, số tác phẩm Fontana còn lưu giữ là lớn nhất, theo bài viết của Michelle Plastrik trên The Epoch Times.
Tháng 8/2026, Nationalmuseum ở Stockholm thông báo đã mua một tác phẩm trước đó chưa được giới nghiên cứu nghệ thuật biết đến của Fontana: bức tranh sơn dầu trên vải dùng làm tranh bàn thờ Cuộc hôn phối huyền nhiệm của Thánh Catherine thành Alexandria, vẽ năm 1607. Thông báo của bảo tàng xác nhận tác phẩm từng nằm trong một bộ sưu tập tư nhân Italy từ cuối thế kỷ XIX.
Thánh Catherine, sống khoảng năm 287–305, là chủ thể trong nhiều bức tranh của Fontana. Hai tác phẩm khác về vị thánh này được các bảo tàng mua hoặc tiếp nhận trong thế kỷ XXI: Cuộc hôn phối huyền nhiệm của Thánh Catherine tại National Gallery of Victoria (NGV) ở Melbourne và Thánh gia cùng Thánh Catherine thành Alexandria tại Los Angeles County Museum of Art (LACMA).
Sinh tại Bologna trong gia đình một họa sĩ nổi tiếng, Fontana học vẽ từ cha. Cuộc hôn nhân năm 1577 với Gian Paolo Zappi, một quý tộc cấp thấp đồng thời là họa sĩ, không chấm dứt sự nghiệp độc lập của bà. Vì phụ nữ đã kết hôn khi ấy không được ký hợp đồng tài chính, chồng bà đảm nhiệm việc quản lý. Fontana tiếp tục vẽ để nuôi chồng, 11 người con sau này và người cha cao tuổi. Sự nghiệp của bà kéo dài gần 40 năm.
Chân dung từng được xem là thể loại thích hợp với nữ họa sĩ, và những bức chân dung quan sát tinh tế của Fontana được giới học giả, quý tộc ưa chuộng. Bên cạnh chân dung và tranh tín ngưỡng khổ nhỏ, bà còn thực hiện những bức tranh quy mô lớn về Kinh Thánh, thần thoại và lịch sử. Việc một nữ họa sĩ đảm nhận các thể loại khi đó được coi là danh giá và dành cho nam giới là điều hiếm gặp.
Theo bài của The Epoch Times, khoảng năm 1590 Fontana nhận đơn đặt hàng đầu tiên từ giáo hoàng. Năm 1603, bà cùng gia đình chuyển đến Rome để tìm thêm cơ hội sáng tác. Bà tiếp tục thành công và được nhận vào học viện nghệ thuật Accademia di San Luca của thành phố.
Hình tượng Thánh Catherine qua ba tác phẩm
Laurie Benson, giám tuyển tại NGV, cho biết Fontana đã vẽ ít nhất ba phiên bản về cuộc hôn phối huyền nhiệm của Thánh Catherine trước khi kết hôn. Theo Benson, khi còn là một nữ nghệ sĩ độc thân đang mở đường trong nghề, Fontana thường thể hiện đức hạnh qua hình tượng vị thánh được biết đến bởi sự trong sạch và lòng sùng kính.
Tác phẩm tại NGV, được tiếp nhận theo di tặng năm 2021, là tranh sơn dầu trên đồng vẽ trong khoảng 1574–1577. Fontana thường dùng nền đồng cho tranh tín ngưỡng đặt trong không gian riêng. Sự lựa chọn khác thường này có thể chịu ảnh hưởng từ họa sĩ Flemish Denys Calvaert, người từng học với cha bà và là nghệ sĩ đầu tiên ở Bologna vẽ trên chất liệu ấy.
Đây có thể là tác phẩm còn lại sớm thứ hai của Fontana. Bức tranh thể hiện thị kiến về cuộc hôn phối huyền nhiệm của Thánh Catherine với Chúa Kitô, trước sự chứng kiến của Đức Mẹ, Thánh Giuse và các thiên thần chơi nhạc. Cành lá cọ của người tử đạo, cuốn sách có lẽ là Kinh Thánh và bánh xe gãy là những biểu tượng gắn với cuộc tử đạo của Catherine, người bị chính quyền La Mã xử tử vì không từ bỏ đức tin Công giáo. Ngay ở giai đoạn đầu, Fontana đã cho thấy khả năng diễn tả vải vóc và trang sức.
Độ tỉ mỉ trong trang sức cũng nổi bật ở bức sơn dầu trên vải Thánh gia cùng Thánh Catherine thành Alexandria năm 1581, được tặng cho LACMA năm 2011. Tác phẩm có lẽ được làm cho một nhà nguyện riêng. Một tấm voan mỏng phủ quanh Đức Mẹ và qua chân Hài nhi Kitô. Catherine quỳ gối, đội vương miện vàng nạm đá quý gắn với tấm voan bằng một trâm hình hoa. Chiếc nhẫn trên tay phải bà tượng trưng cho cuộc hôn phối huyền nhiệm; bàn tay ấy nắm lấy bánh xe có gai gắn với cuộc tử đạo.
Tác phẩm Nationalmuseum vừa mua được vẽ năm 1607, khi Fontana ở đỉnh cao sự nghiệp. Đây là một trong những bức tranh tôn giáo tham vọng nhất của bà. Theo Nationalmuseum, tác phẩm thể hiện phong cách muộn của Fontana qua sự hòa hợp màu sắc và chuyển tiếp mềm mại giữa sáng, tối. Catherine mặc trang phục cầu kỳ, tạo dáng thanh nhã; Hài nhi Kitô với nét mặt tự nhiên đặt chiếc nhẫn lên ngón tay bà. Cả hai cùng Đức Mẹ hiện diện trong một không gian nội thất nguy nga.
Trong những năm gần đây, tác phẩm của Fontana được nhiều bảo tàng tìm mua. Bên cạnh ba bức tranh về Thánh Catherine, những nơi như Getty Museum, Virginia Museum of Fine Arts, Fine Arts Museums of San Francisco, National Gallery of Art và Montreal Museum of Fine Arts cũng đã bổ sung tác phẩm của bà vào bộ sưu tập.
Nguồn: Michelle Plastrik, “Trailblazing Lavinia Fontana’s Paintings of St. Catherine of Alexandria”, The Epoch Times, 20/10/2026; đối chiếu hồ sơ tác phẩm của NGV và thông báo mua tranh của Nationalmuseum.