Khổng Tử coi truyền thừa văn hóa truyền thống là trách nhiệm suốt đời, chú trọng giáo hóa, “học không chán, dạy không mỏi”. Nhan Hồi nói: “Phu tử từng bước khéo dẫn dắt người”. Chu Hy nhận xét: “Phu tử dạy người, tùy theo tài chất mỗi người”. SecretChina dẫn những câu chuyện trong cổ thư để giới thiệu cách ông dạy học trò qua việc đối nhân xử thế.
Đạo đối đãi với người
Một lần, Khổng Tử cùng học trò bàn cách đối đãi với người khác.
Tử Lộ nói: “Người đối tốt với con, con cũng đối tốt; người đối không tốt, con cũng đối không tốt”. Khổng Tử nhận xét đó là cách làm giữa những người không có đạo đức, lễ nghĩa.
Tử Cống nói: “Người đối tốt với con, con cũng đối tốt; người đối không tốt, con dẫn dắt họ hướng thiện”. Khổng Tử nói đó là cách bạn bè nên làm.
Nhan Hồi nói: “Người đối tốt với con, con cũng đối tốt; người đối không tốt, con vẫn lấy thiện ý đối đãi và dẫn dắt họ hướng thiện”.
Khổng Tử nói đó là cách người thân nên đối đãi với nhau; nếu mở rộng, lấy thành tâm đối đãi người trong thiên hạ, mới thực sự là thiện đãi mọi người.
Lời tiễn biệt
Tử Lộ sắp đi xa, tới từ biệt thầy. Khổng Tử hỏi muốn được tặng một cỗ xe hay một lời nói. Tử Lộ xin nhận lời dạy.
Khổng Tử nói nếu không tự cường không ngừng thì không thể đạt mục tiêu lớn; không chăm làm việc của mình thì không có thành quả; không chân thành và đúng mực với người thì không được gần gũi; mình không giữ chữ tín thì không khiến người khác giữ tín với mình; không thành tâm, khiêm nhường thì không hợp lễ nghĩa. Nếu thận trọng ở năm mặt này, việc đối nhân xử thế mới bền lâu. Tử Lộ cúi nhận lời rồi đi.
Ba điều tốt ở đất Bồ
Sau khi Tử Lộ cai quản đất Bồ ba năm, Khổng Tử đi ngang. Vừa vào địa giới, ông khen Tử Lộ cung kính và giữ tín. Vào thành, ông lại khen trung tín, khoan hậu. Tới công đường, ông tiếp tục khen sáng suốt, quyết đoán.
Tử Cống ngạc nhiên, nắm dây cương hỏi vì sao thầy chưa gặp Tử Lộ mà đã ba lần khen; xin được nghe những điều học trò ấy làm tốt.
Khổng Tử nói mình đã nhìn thấy: ruộng đất ngay ngắn, cây trồng tốt tươi, cỏ dại sạch, mương được đào sâu, là vì người cai quản cung kính, thận trọng, đáng tin nên dân hết sức làm. Vào thành thấy tường nhà bền chắc, buôn bán thịnh, cây xanh tốt, là vì người cai quản trung tín, khoan hậu nên dân không qua loa. Tới công đường thấy sân sạch, người làm việc nghiêm túc, tận tâm, là vì người đứng đầu sáng suốt, quyết đoán và chính lệnh không quấy nhiễu dân.
Ông nói nhân chính của Tử Lộ đã có thành quả rõ rệt, dù liên tiếp khen ba lần cũng không nói hết. Về sau, đất Bồ được gọi là “đất ba điều thiện”.
Trị việc cần sửa đúng điều bất cập
Tử Cống hỏi: trước đây Tề Cảnh Công hỏi làm sao chính trị sáng rõ, thầy nói cần tiết kiệm tài lực; Lỗ Ai Công hỏi, thầy nói cần giáo dục bề tôi; Diệp Công nước Sở hỏi, thầy nói cần khiến người gần vui, người xa tìm đến. Cùng một câu hỏi, vì sao trả lời khác nhau?
Khổng Tử giải thích mỗi người có hoàn cảnh riêng. Tề Cảnh Công xây lầu đài quá xa hoa, khoanh đất săn bắn quá rộng, một sáng ban thưởng ba thái ấp có thể cung cấp mỗi nơi một nghìn cỗ xe; nên cần tiết kiệm. Lỗ Ai Công có ba quyền thần Mạnh Tôn, Thúc Tôn, Quý Tôn kết bè vì lợi riêng trong nước, ngăn cản khách khanh từ các nước khác; nên cần giáo dục quần thần. Nước Sở đất rộng mà đô thành nhỏ, dân muốn ly tán, không muốn an cư lạc nghiệp; nên cần làm người ở gần vui, người ở xa quy phục.
Ông nói đó là ba hoàn cảnh khác nhau, cần cách xử lý khác nhau. Kinh Thi có lời than sau loạn lạc lâu ngày, dân nghèo tài kiệt mà người trên không cứu giúp, chỉ ra tai họa từ xa xỉ, lãng phí. Có lời chê kẻ nịnh chỉ tiến gièm pha, chỉ ra tai họa do gian thần che mắt vua. Lại có lời than trong loạn lạc phải chịu chia lìa, chết chóc, không biết trốn đâu, chỉ ra tai họa của ly tán. Xem kỹ ba mặt ấy, sao những khó khăn cần giải quyết trong chính sự có thể dùng cùng một phương pháp?
Người quân tử thận trọng trong mọi việc
Tử Cống chuẩn bị tới làm quan ở Tín Dương, tới từ biệt. Khổng Tử dặn chăm chỉ, cẩn thận, theo mùa mà hướng dẫn sản xuất nông nghiệp; không “đoạt”, không “phạt”, không “bạo”, không “đạo”.
Tử Cống hỏi mình theo học từ trẻ, lẽ nào từng mắc lỗi trộm cắp?
Khổng Tử nói học trò chưa hiểu sâu. Lấy người đủ tài đức thay cho người cũng đủ tài đức gọi là “đoạt”; lấy người bất tài thay người tài gọi là “phạt”; chính lệnh lỏng lẻo nhưng xử phạt nóng nảy gọi là “bạo”; nhận hết điều tốt về mình gọi là “đạo”. Chữ “đạo” ở đây không chỉ việc trộm tài vật thông thường.
Ông nói người làm quan tốt tuân pháp lệnh để dân được lợi, người làm quan không tốt bóp méo pháp lệnh khiến dân chịu thiệt; đó là gốc của oán trách. Chỉnh đốn phong cách làm quan, không gì hơn công bằng; đối với tiền của, không gì hơn liêm khiết. Phẩm hạnh liêm khiết và công bằng không thể thay đổi.
Che giấu điểm tốt của người khác là vùi lấp nhân tài; không khuyên nhau ở bên trong mà ra ngoài phỉ báng nhau thì không thể hòa thuận. Vì vậy, người có tu dưỡng không có chỗ nào không cẩn trọng; nghiêm với mình, rộng với người mới có thể dùng đức hạnh, trí tuệ đem lợi ích cho dân.
Tài liệu cổ được bài nguồn dẫn: “Khổng Tử gia ngữ”, “Thuyết uyển”, “Hàn thi ngoại truyện”.
Tác giả: Vũ Tường (宇祥). Nguồn: SecretChina.