I. Khung cốt lõi của hạnh phúc trong văn hóa truyền thống: “Ngũ phúc” trong “Thượng Thư – Hồng Phạm”
“Thượng Thư – Hồng Phạm” (thành sách khoảng thế kỷ thứ 3 TCN) được coi là “đại pháp” thời cổ đại của Trung Hoa, đã đề ra “Ngũ phúc” là logic nền tảng của quan niệm hạnh phúc truyền thống, bao hàm năm khía cạnh lớn: sinh tồn, vật chất, sức khỏe, luân lý và điểm kết thúc của sinh mệnh:
- Thọ: Trường thọ (sự theo đuổi cuộc sống vĩnh cửu);
- Phú: Tích lũy tiền tài (vật chất sung túc);
- Khang ninh: Khỏe mạnh không bệnh tật (thân thể an khang);
- Du hảo đức: Phẩm hạnh cao thượng (cốt lõi luân lý);
- Khảo chung mệnh: Thiện chung (ra đi thanh thản không bệnh tật, sinh mệnh viên mãn).
Đối lập với “Ngũ phúc” là “Lục cực” (hung đoản chiết, tật, ưu, bần, ác, nhược). Thông qua sự đối chiếu mặt ngược lại, cổ nhân nhấn mạnh “Ngũ phúc” là sự theo đuổi tối thượng của con người về một cuộc đời viên mãn. Trong đó, “Du hảo đức” là nhân tố tinh thần cốt lõi của “Ngũ phúc” — nếu thiếu đi phẩm đức, dù có sở hữu Thọ, Phú, Khang ninh thì cũng không thể có được hạnh phúc thực sự (như câu nói trong “Luận Ngữ”: “Bất nghĩa nhi phú thả quý, ư ngã như phù vân”).
II. Nho gia: “Đức” là tiền đề của hạnh phúc
Nho gia coi “Đức” là điều kiện cần thiết của hạnh phúc, cho rằng “hạnh phúc” không phải là vận may ngẫu nhiên, mà là kết quả của sự tu dưỡng phẩm đức. Các ví dụ cụ thể như sau:
1. “Đức và Phúc” trong “Kinh Thi”:
- “Tiểu Nhã – Uyên Ương”: “Uyên ương vu phi, tất chi la chi. Quân tử vạn niên, phúc lộc nghi chi.” (Chim uyên ương bay lượn, lưới chẳng bắt làm chi. Người quân tử vạn năm, xứng đáng hưởng phúc lộc). Bài thơ lấy ví dụ “không tùy tiện đánh bắt động vật” (có đức) để minh chứng rằng “người quân tử nhờ có đức mà được trường thọ và phúc lộc”.
- “Đại Nhã – Ký Túy”: “Ký túy dĩ tửu, ký bão dĩ đức. Quân tử vạn niên, giới nhĩ cảnh phúc.” (Rượu đã say nồng, đức đã no đủ. Người quân tử vạn năm, ban cho ngài phúc lớn). Dùng việc “no say rượu” để ẩn dụ cho việc “tích đức”, nhấn mạnh rằng “tích đức càng nhiều, càng nhận được hạnh phúc lớn lao (cảnh phúc)”.
2. “Nghĩa và Phúc” trong “Luận Ngữ”: Khổng Tử phản đối rõ rệt “cái phúc vô đức”, ông nói: “Giàu và sang là điều người ta mong muốn, nhưng không dùng đạo đức mà đạt được thì không hưởng.” (“Lý Nhân”). “Bất nghĩa mà giàu và sang, đối với ta như đám mây nổi.” (“Thuật Nhi”).
Ví dụ, Khổng Tử cho rằng “nếu làm kẻ đánh xe mà có thể làm giàu, miễn là phù hợp đạo nghĩa, ông cũng sẵn lòng làm”; nhưng “tài phú có được bằng thủ đoạn bất chính thì cũng vô giá trị như mây nổi”.
III. Đạo gia: “Vô vi” là sự siêu việt của hạnh phúc
Cách hiểu của Đạo gia về “hạnh phúc” nhấn mạnh hơn vào sự tự do tinh thần, phản đối loại “hạnh phúc công lợi” thế tục. Lấy câu chuyện trong “Trang Tử – Thiên Địa” làm ví dụ:
- Bối cảnh câu chuyện: Thánh nhân Nghiêu gặp một người canh giữ biên thùy (phong nhân – binh sĩ cấp thấp). Người này chúc vua Nghiêu “Thọ, Phú, Đa nam tử” (những điều thế tục coi là hạnh phúc), nhưng đều bị vua Nghiêu từ chối.
- Lý do của vua Nghiêu: “Nhiều con trai thì nhiều lo âu (lo cho sự an nguy của con), giàu có thì nhiều chuyện rắc rối (phiền hà khi quản lý tài sản), trường thọ thì nhiều nhục nhã (những tủi nhục do tuổi già mang lại).”
- Lời phản bác của người giữ biên thùy: Hạnh phúc đích thực là “Vô vi nhi trị” — không phủ nhận hạnh phúc thế tục, cũng không chấp nhất vào nó, thuận theo tự nhiên. “Không lo âu, không phiền sự, không nhục nhã” mới là “Đức” (tự do tinh thần) trong mắt Đạo gia.
Quan niệm hạnh phúc của Đạo gia là sự siêu việt đối với “hạnh phúc công lợi” của Nho gia, nhấn mạnh rằng “buông bỏ chấp niệm, thuận ứng tự nhiên” mới đạt được một cuộc đời sung mãn thực sự (như cảnh giới “Tiêu Dao Du” của Trang Tử).
IV. Sự kế thừa hạnh phúc trong phong tục hàng ngày: Câu đối Xuân và tín ngưỡng dân gian
Quan niệm hạnh phúc truyền thống không chỉ nằm lại trong điển tịch, mà hòa quyện vào từng chi tiết của cuộc sống thường nhật. Ví dụ, câu đối Xuân (phong tục Tết) là cách diễn đạt phổ thông của “Ngũ phúc”:
- “Nhân trăn ngũ phúc, hoa mãn tam xuân”: Trực tiếp trích dẫn “Ngũ phúc”, cầu mong một năm viên mãn;
- “Hoa khai phú quý, trúc báo bình an”: Tương ứng với “Phú” (phú quý) và “Khang ninh” (bình an);
- “Phúc Lộc Thọ tam tinh củng chiếu, Thiên Địa Nhân nhất thể đồng xuân”: Kết hợp “Phúc, Lộc, Thọ” (dạng giản hóa của Ngũ phúc) với sự “hài hòa Thiên – Địa – Nhân”, thể hiện tính chỉnh thể của quan niệm hạnh phúc truyền thống.
Những câu đối này không chỉ là đồ trang trí ngày Tết, mà còn là sự kế thừa sống động quan niệm hạnh phúc truyền thống, khiến các lý niệm như “Ngũ phúc”, “Đức”, “Vô vi” thấm sâu vào đời sống của người dân bình thường.
Quan niệm hạnh phúc này không chỉ là sự theo đuổi một “cuộc đời viên mãn”, mà còn là sự khẳng định giá trị của “Con người” — cho dù là “lấy Đức lập thân” của Nho gia, hay “thuận theo tự nhiên” của Đạo gia, đều nhấn mạnh “Con người” là chủ thể của hạnh phúc, còn “Đức” và “Vô vi” là con đường để đạt được hạnh phúc đó.
Theo Vision Times