Trong xã hội Anh thời Victoria đang thay đổi nhanh chóng, một nữ họa sĩ tìm được con đường của mình qua thiệp chúc mừng và sự quan tâm ngày càng lớn dành cho trẻ em.
Viết về họa sĩ minh họa Kate Greenaway (1846–1901), nhà phê bình nghệ thuật nổi tiếng thời Victoria John Ruskin từng nhận xét: “Thế giới thần tiên mà bà tạo ra cho bạn không ở bên kia bầu trời hay dưới đáy biển, mà ở gần bạn, ngay trước cửa nhà bạn. Bà chỉ cho bạn cách nhìn thấy nó.”
Qua nhiều năm, hàng triệu người đã đồng tình với nhận xét ấy. Từ một họa sĩ minh họa chật vật tìm chỗ đứng trên những tấm thiệp, cuối đời Greenaway được ngợi ca tại Anh, châu Âu và Mỹ. Những em nhỏ xuất hiện trên thiệp và trong sách do bà minh họa trở thành hình ảnh tiêu biểu của thời đại. Trong thập niên 1920, một số đám cưới trong giới thượng lưu Anh cho phù dâu, các bé rải hoa và bé mang nhẫn mặc theo “phong cách Kate Greenaway”. Cuối thập niên 1970, khi trào lưu hoài cổ thịnh hành, phong cách đám cưới ấy trở lại, cùng với thiệp và búp bê thời Victoria.
Để hiểu cách một người phụ nữ thời Victoria nhút nhát và kín đáo tạo nên thế giới thiên nhiên và trẻ thơ ấy, cần trở về nơi mọi điều bắt đầu: tuổi thơ của bà.
Những ngày đầy ngỡ ngàng
Trong cuốn tiểu sử “Kate Greenaway” xuất bản năm 1905, mà một phần được dùng làm phác họa tiểu sử trong “The Kate Greenaway Treasury” năm 1965, M. H. Spielmann và G. S. Layard tập trung vào những năm tháng tuổi thơ mà nữ họa sĩ trân quý.
Greenaway là con thứ hai trong bốn người con của Elizabeth và John Greenaway. Cha bà là một thợ khắc gỗ được kính trọng ở London, đồng thời vẽ rất giỏi; tác phẩm của ông xuất hiện trên các ấn phẩm như The Illustrated London News và Punch. Khi một dự án ông nhận làm phá sản và không thể thanh toán, gia đình lâm vào cảnh khó khăn. Elizabeth đứng ra mở một cửa hàng mũ nữ thành công ở Bắc London, đồng thời bán cả váy cho bé gái.
Công việc của cả cha và mẹ đều để lại dấu ấn trong người con gái. Khi còn nhỏ, Greenaway đôi lúc ngồi bên cha, quan sát ông khắc hình. Bà cũng dành thời gian trong cửa hàng mũ của mẹ, lắng nghe những cuộc trò chuyện về thời trang; điều đó hẳn đã góp phần hình thành cảm quan trang phục mà sau này bà dành cho trẻ em và người lớn trong tranh.
Cả hai người đều hết lòng ủng hộ niềm yêu thích vẽ tranh của con. Khi còn ở tuổi thiếu niên, bà theo học tại một số trường nghệ thuật dành cho nữ giới trẻ. Sau đó bà học tại trường Slade mới mở, tiếp tục hướng sự chú ý đến trẻ em và vẽ các em trong những bộ quần áo phong cách thời Nhiếp chính do chính mình thiết kế. Theo hồi ức của họa sĩ Helen Allingham được cuốn tiểu sử năm 1905 ghi lại, hai người cùng học lớp buổi tối tại Slade vào khoảng năm 1872 hoặc 1873.
Một nguồn nuôi dưỡng cảm quan nghệ thuật cũng quan trọng không kém là thiên nhiên. Từ nhỏ, Greenaway thường đến thăm họ hàng và bạn bè ở Rolleston, Nottinghamshire. Bà dành những ngày ở đó trong vườn và đồng quê, đón nhận vẻ đẹp của hoa, cây cối và những cánh đồng ngập nắng. Trong “The Kate Greenaway Treasury”, các tác giả viết rằng nơi ấy mở đầu mối gắn bó của bà với đồng quê và sự gần gũi với thiên nhiên tương đối tự do — tình yêu trở thành niềm say mê lớn nhất suốt cuộc đời.
Sau cùng là bản thân Greenaway. Là một đứa trẻ sớm phát triển, bà có khả năng đặc biệt không chỉ cảm nhận vẻ đẹp trong thiên nhiên hay những bản khắc của cha, mà còn lưu giữ những cảm giác và xúc động chúng gợi lên. Các tác giả tiểu sử nhận thấy năng lực quan sát chính xác từ sớm, cùng sự chú ý say mê đến từng chi tiết nhỏ trong trải nghiệm tuổi thơ, là một yếu tố quan trọng trong sự trưởng thành nghệ thuật và tiếp tục đem màu sắc đến tác phẩm của bà nhiều năm sau.
Thời đại và người họa sĩ
Trong những năm Greenaway còn trẻ, ngành kinh doanh thiệp chúc mừng tại Anh tăng trưởng mạnh. Năm 1840, Sir Rowland Hill đề xuất mức cước thống nhất cùng tem dán để chuẩn hóa dịch vụ bưu chính. Sự thay đổi này giúp số bưu phẩm tăng từ 67 triệu năm 1839 lên 242 triệu chỉ năm năm sau.
Cùng với đó, những tấm thiệp làm bằng tay có thể được in với số lượng lớn để bán với giá vừa túi tiền. Thuở đầu, thiệp Giáng sinh và Valentine được ưa chuộng nhất.
Dù tác phẩm của Greenaway đã xuất hiện trên một vài tạp chí và thiệp chúc mừng, chính một mẫu thiệp Valentine bán được 25.000 bản đã đưa bà bước ra khỏi cảnh ít người biết tới. Trong vài năm tiếp theo, danh tiếng dần tăng lên, nhưng thu nhập vẫn khiêm tốn và tên tuổi bà vẫn còn xa lạ với nhiều người.
Một đặc điểm khác của thời đại tiếp tục nâng đỡ sự nghiệp ấy. Nửa sau thế kỷ XIX và phần tư đầu thế kỷ XX là thời hoàng kim của văn học thiếu nhi. Người thời Victoria dành tình cảm sâu sắc cho trẻ em; thái độ ấy góp phần dẫn tới những tiến bộ như hạn chế lao động trẻ em và giáo dục phổ cập bắt buộc. Tình yêu và sự trân trọng vẻ hồn nhiên của tuổi thơ hiện diện trong thơ, tranh, thư từ và số lượng sách thiếu nhi ngày càng tăng.
Năm 1878, Greenaway đem bản thảo gồm tranh minh họa và thơ dành cho trẻ em đến Edmund Evans, một nhà in, thợ khắc và nhà xuất bản nổi tiếng với sách thiếu nhi. Say mê những bức vẽ trẻ em của bà, dù phải mạo hiểm về thời gian và tiền bạc, ông in 20.000 bản “Under the Window”. Cuốn sách lập tức bán chạy. Trong 20 năm tiếp theo, Evans bán hơn 900.000 bản cuốn sách này cùng các tác phẩm khác của Greenaway.
Ruskin, người bạn thân thiết
Ít lâu sau khi “Under the Window” ra mắt, nhà phê bình nghệ thuật nổi tiếng của Anh bắt đầu trao đổi thư từ với Greenaway. Ông gửi hơn 500 lá thư và bà có lẽ gửi gấp đôi số đó. Hai người gặp nhau lần đầu ngày 29/12/1882, theo nhật ký của Greenaway được cuốn tiểu sử năm 1905 dẫn lại. Theo “The Kate Greenaway Treasury”, ngay từ cuộc gặp đầu tiên đã hình thành một tình bạn ngày càng bền chặt, với sự trân trọng dành cho nhau, cho đến khi Ruskin qua đời năm 1900.
Khi ấy Greenaway 36 tuổi, còn Ruskin 63 tuổi. Mối quan hệ thường được cho là giữ sự trong sáng, nhưng cả khi gặp gỡ lẫn qua thư, họ đều thể hiện sự trìu mến. Ông khích lệ công việc của bà, phê bình và đôi khi trách bà vì điều ông cho là nghệ thuật chưa tốt, nhưng luôn là một người bạn. Trong thư viết vào Giáng sinh năm 1881, ông nói bà giúp ông nhiều nhất trong việc nhận ra rằng trên đời vẫn còn những tâm hồn có thể nhìn thấy vẻ đẹp, hòa bình và thiện ý giữa con người, rồi vui mừng vì chúng.
Những trích đoạn thư Ruskin trong “The Treasury” cho thấy ông tiếp tục quan tâm đến tác phẩm của bà, không ngừng thúc giục cải thiện và thay đổi. Dù đôi lúc ông đòi hỏi khắt khe và bà thường phản đối một số đề nghị, Greenaway vẫn thấy vinh dự khi có một người cố vấn bên cạnh, trao cho mình sự khích lệ lớn lao và có lẽ cả cảm giác đã trở thành một họa sĩ thực thụ.
Từ năm 1889 đến khi qua đời năm 1900, Ruskin gặp những đau khổ tinh thần, gồm ảo giác và ác mộng mà các bác sĩ thời ấy gọi là “sốt não”, cùng một lần suy sụp cuối cùng dẫn đến chứng sa sút trí tuệ. Ông không viết thư cho Greenaway trong giai đoạn này, nhưng bà vẫn tiếp tục gửi thư và đến thăm — điều thể hiện phẩm chất của bà. Joan Severn, người em họ chăm sóc Ruskin trong thập niên đầy đau đớn ấy, thường viết cảm ơn Greenaway về những lá thư và điều tốt lành chúng mang đến cho nhà phê bình đang đau yếu.
Nhiều ảnh hưởng khác, từ những cuốn truyện cổ tích bà yêu thích thuở nhỏ đến tinh thần làm việc — bà minh họa hơn 150 cuốn sách — cũng góp phần hình thành người họa sĩ. Tuy vậy, sau cùng, tuổi thơ dường như vẫn vang vọng sâu đậm nhất trong con đường nghệ thuật của Greenaway. Bà từng nói với một người bạn rằng được sống trong sự ngỡ ngàng của trẻ thơ là một cảm giác vô cùng đẹp đẽ. Bà nhớ rất rõ: với mình, phía sau và phía trên mọi vật luôn có một điều gì hơn nữa; “cặp kính vàng” ấy thật lớn lao.
Trong nghệ thuật của bà, ta gặp Kate Greenaway đang nhìn thế giới qua cặp kính vàng ấy.
Tác giả: Jeff Minick. Dịch đầy đủ nội dung chính theo The Epoch Times, ngày 10/10/2026.
Chú thích biên tập: Bản dịch giữ đầy đủ mạch và nội dung chính của bài nguồn, đồng thời hiệu chỉnh ba chi tiết niên đại. Nguồn ghi Greenaway học Slade lúc 21 tuổi, nhưng tư liệu UCL xác nhận trường bắt đầu hoạt động năm 1871; Greenaway sinh năm 1846. Tiểu sử năm 1905, chương VIII, dẫn nhật ký xác định cuộc gặp Ruskin đầu tiên vào 29/12/1882, thay cho năm 1881 trong bài nguồn. Tuổi Ruskin tại cuộc gặp được tính lại theo năm sinh 1819.