Trong văn hóa Nhật Bản, hoa cúc gắn với lời nguyện trường thọ. Câu chuyện dưới đây là truyền thuyết được cổ thư và sân khấu Noh lưu giữ; những chi tiết về nước thần và tuổi thọ thuộc thế giới của câu chuyện, không phải chỉ dẫn chữa bệnh.
Người Nhật xưa có một phong tục tinh tế vào tiết Trùng Dương. Đêm mồng 8 tháng 9 âm lịch, họ nhẹ nhàng phủ bông lên hoa cúc. Sau một đêm, sương và hương hoa thấm vào bông; sáng hôm sau, họ lấy bông lau người, gửi gắm lời nguyện sống lâu. Phong tục này gọi là “kiku no kisewata”, tức phủ bông lên hoa cúc; các nữ quan thời Heian cũng từng đón tiết lễ theo cách ấy.
Hoa cúc nở vào mùa thu nhưng mang theo mong ước về cuộc sống dài lâu. Trong truyền thống, rượu cúc được dùng cầu thọ, sương cúc tượng trưng cho trường thọ, và có câu chuyện về dòng nước hoa cúc trong núi giúp người uống sống lâu.
Cổ thư Nhật Bản kể về một thiếu niên một mình sống trong núi sâu, trải qua hàng trăm năm mà dung mạo không đổi. Cậu tên là Từ Đồng, nhân vật trong một câu chuyện đặt bối cảnh thời Chu Mục Vương ở Trung Quốc nhưng lưu truyền tại Nhật Bản. Truyện xuất hiện trong “Taiheiki” (“Thái Bình ký”), rồi được đưa lên sân khấu Noh với tên “Kiku Jidō” (“Cúc Từ Đồng”).
Vô ý bước qua gối vua, bị đày vào núi
Từ Đồng vốn là thiếu niên hầu bên Chu Mục Vương. Nhà vua yêu quý cậu, thường cho ở cạnh mình.
Một ngày, khi đi qua chỗ ngồi của vua, Từ Đồng vô ý bước qua chiếc gối ngự. Hành động ấy phạm quy tắc trong cung. Các quan bàn luận, cho rằng dù không cố ý vẫn phải chịu phạt, rồi quyết định đày cậu tới núi sâu ở huyện Lịch.
Núi ở huyện Lịch cách xa cung điện, cây rừng rậm rạp, mây tối và hổ sói xuất hiện. Theo truyện, người bước vào đó khó có thể sống mà trở ra. Thiếu niên sắp phải rời nơi quen thuộc để một mình sống giữa cảnh ấy.
Mục Vương thương Từ Đồng. Trước lúc chia tay, ông truyền cho cậu hai câu kệ bảo hộ và dặn mỗi sáng lễ bái mười phương, đọc lời đã được trao. Từ Đồng nhận lời rồi bị đưa tới thung lũng sâu.
Không còn người từng ở bên mình, cậu vẫn nhớ lời vua dặn. Ngày nào cũng lễ bái và đọc kệ. Sợ lâu ngày quên chữ, cậu chép lời kệ lên lá cúc cạnh nơi ở.
Sương trên lá cúc trở thành dòng nước nhiệm màu
Trong truyện, từ khi lời kệ được viết lên lá, sương đọng giữa lá cúc có biến đổi kỳ lạ. Sương nhỏ xuống từng giọt, hòa vào suối trong thung lũng, khiến dòng nước trở thành nước thần.
Khi khát, Từ Đồng lấy uống, cảm thấy vị như cam lộ, ngon hơn mọi món quý. Câu chuyện còn kể thiên nhân mang hoa đến, thần linh bảo hộ, giúp cậu tránh được hổ sói và thú dữ.
Thung lũng hiểm nguy trở thành nơi an thân. Từ Đồng đọc kệ mỗi ngày, uống nước ấy; thời gian trôi nhưng dung mạo vẫn là thiếu niên. “Thái Bình ký” nói cậu trải qua hơn 800 năm mà không già.
Dòng suối chảy tiếp xuống núi. Theo truyện, hơn 300 hộ ở hạ lưu uống nước cũng được khỏi bệnh và sống lâu. Lời kệ trên lá cúc trao sức nhiệm màu cho sương, rồi phúc lành theo dòng nước tới nhiều người.
Vở Noh “Kiku Jidō” trình diễn cảnh sau đó có người vào núi tìm dòng nước. Nghe nói trong núi có nước giúp kéo dài tuổi thọ, Ngụy Văn Đế sai sứ giả đi tìm. Giữa rừng sâu, họ gặp một thiếu niên ở nơi hoa cúc bao quanh.
Được hỏi tên, cậu nói mình là Từ Đồng, từng hầu Chu Mục Vương. Thời đại Mục Vương đã qua hàng trăm năm, khiến sứ giả kinh ngạc. Từ Đồng kể việc vô ý bước qua gối ngự, bị đày vào núi, cho họ xem lời được truyền và giải thích chuyện sương cúc hóa nước thần. Cậu múa hát bày tỏ niềm vui, dâng nước cho sứ giả và chúc vua trường thọ.
Trong “Thái Bình ký”, Từ Đồng không già sau hơn 800 năm; trên sân khấu Noh, cậu đã hơn 700 tuổi. Dù con số khác nhau, cả hai đều giữ tình tiết thiếu niên vâng lời đọc kệ và sương lá cúc hóa nước thần.
Nước hoa cúc trong cổ thư Trung Quốc
Địa danh và hoa cúc trong truyện cũng xuất hiện trong cổ thư Trung Quốc. “Bão Phác Tử”, thiên “Tiên dược” của Cát Hồng, viết ở núi huyện Lịch thuộc Nam Dương có “nước Cam Cốc”.
Theo sách, nước ngọt vì hai bên thung lũng mọc cam cúc. Hoa rơi xuống nước trong nhiều năm khiến hương vị thay đổi. Cư dân gần đó không đào giếng mà uống dòng nước này. Sách nói họ thường sống lâu, người thọ nhất tới 140–150 tuổi, người ít hơn cũng 80–90 tuổi, và quy tác dụng kéo dài tuổi thọ cho hoa cúc.
Đó là điều cổ thư thuật lại. Huyện Lịch, hoa cúc, dòng nước và trường thọ để lại những nét tương đồng trong sách Trung Quốc và Nhật Bản. “Bão Phác Tử” nói về nước cúc và tuổi thọ cư dân; “Thái Bình ký” kể kỹ lời kệ Từ Đồng nhận được cùng sự nhiệm màu khi sương cúc hóa nước.
Trên sân khấu Noh, hoa cúc bao quanh nơi ở của thiếu niên, nước từ núi chảy ra, người tới tìm nghe chuyện đã cách hàng trăm năm. Ý nghĩa cầu thọ của cúc mùa thu được thể hiện trong cuộc gặp ấy.
Sự thành kính và phúc lành trong câu chuyện
Trước lúc Từ Đồng vào núi, Mục Vương trao lời kệ bảo hộ và dặn lễ bái, đọc mỗi ngày. Thiếu niên ghi nhớ, viết lên lá và luôn kính cẩn làm theo. Theo cách diễn giải của tác giả, câu chuyện thể hiện sức mạnh của lời chân ngôn cảm ứng thần linh và che chở sinh mệnh.
Sương trên lá mang lời kệ có sức nhiệm màu; hòa vào suối, nó trở thành cam lộ trường thọ. Phúc lành từ một thiếu niên lan tới cư dân dưới núi.
Người xưa truyền lời chân ngôn một cách trang trọng, người tiếp nhận cũng thận trọng trì tụng. Dù ở nơi không ai thấy, Từ Đồng vẫn thực hiện mỗi ngày. Qua thời gian dài, cậu không quên lời dặn lúc chia tay. Tác giả nhìn sự chân thành, kính cẩn ấy như lý do nhân vật được thần linh bảo hộ giữa rừng sâu và hổ sói.
Ngày nay, người ta vẫn mượn hoa cúc gửi gắm mong ước sống lâu. Truyền thuyết “Cúc Từ Đồng” lưu giữ cách người xưa liên hệ hoa cúc, lòng thành kính và sự che chở của thần linh.
Phúc Âm / SecretChina
Nguồn: SecretChina.