Joseph Haydn thường bắt đầu bản thảo bằng lời Latin tỏ lòng kính Chúa và khép lại bằng lời ca ngợi Ngài. Nhưng theo tác giả George Cai trên The Epoch Times, người nhạc sĩ ôn hòa ấy cũng có khiếu hài hước, cả trong giao tiếp lẫn âm nhạc. Các nhạc công cung đình xem ông gần gũi như một đồng nghiệp. Khi họ muốn tìm cách xin trở về với gia đình sau kỳ lưu trú kéo dài, Haydn đã đưa thông điệp vào một bản giao hưởng.
Là nhạc trưởng phụ trách âm nhạc cho gia đình quý tộc Esterházy, Haydn vừa sáng tác vừa quản lý các nhạc công. Công việc ổn định nhưng ông không được tự do đi lại; trong một lá thư, ông từng than rằng ngay cả việc xin phép đến Vienna trong 24 giờ cũng khó. Năm 1772, hoàng thân Nikolaus I Esterházy muốn ở thêm vài tuần tại lâu đài mùa hè Esterháza. Nơi này có nhà hát, vườn và cả nhà hát opera, song các nhạc công phải xa gia đình trong vùng nông thôn Hungary.
Một lời nhắn bằng âm nhạc
Haydn viết Giao hưởng số 45 giọng Fa thăng thứ, thường gọi là Farewell (Từ biệt). Ở đoạn cuối, nhịp nhạc nhanh bất ngờ chuyển sang phần chậm. Theo câu chuyện truyền lại về buổi biểu diễn cho hoàng thân, mỗi nhạc công khi chơi xong phần của mình liền tắt ngọn nến trên giá nhạc và rời sân khấu. Người đi sau nối người đi trước, cho tới khi chỉ còn hai cây violin. Nghệ sĩ Luigi Tomasini và Haydn hoàn tất tác phẩm rồi cũng rời đi.
Giai thoại kể hoàng thân hiểu ý và cho đoàn trở về vào ngày hôm sau. Một câu nói thường được gán cho ông trong khoảnh khắc ấy không chắc có thể kiểm chứng nguyên văn; điều quan trọng trong câu chuyện là việc dàn nhạc lần lượt rời sân khấu đã biến yêu cầu được về nhà thành một thông điệp lịch sự, dễ hiểu.
Nghe bốn chương của bản “Từ biệt”
Cai hướng dẫn nghe bản thu của Österreichisch-Ungarische Haydn-Philharmonie do Adam Fischer chỉ huy. Chương đầu, Allegro assai, mở bằng những nốt violin rải đi xuống trong giọng thứ. Tiếng trầm liên tục đẩy nhạc tiến lên, tạo cảm giác kịch tính, bồn chồn theo phong cách Sturm und Drang (Bão táp và xung động) mà Haydn sử dụng thời kỳ này.
Fa thăng thứ là giọng hiếm đối với giao hưởng thế kỷ 18 vì giới hạn kỹ thuật của nhạc cụ thời ấy. Kèn horn tự nhiên chưa có van phải đổi ống nối để phù hợp với giọng nhạc. Theo bài gốc, Haydn đặt làm hai ống nối đặc biệt cách nhau nửa cung để đáp ứng yêu cầu của bản giao hưởng này.
Chương hai, Adagio, ở giọng La trưởng, bắt đầu vào khoảng phút 5:18 trong bản thu được Cai giới thiệu. Ông dẫn nhận định của nhà âm nhạc học James Webster rằng chương này gợi nỗi mong về nhà. Khi giai điệu của oboe lặp lại ở giọng thứ vào khoảng phút 6:27, sắc thái bỗng trầm xuống; dàn dây tạo một chuyển đổi tương tự gần phút 7:07.
Chương ba, Menuet: Allegretto, bắt đầu vào khoảng phút 15:50, nhẹ nhõm và hơi lệch nhịp theo cách hài hước. Cai liên tưởng tinh thần ấy đến bản tứ tấu The Joke của Haydn. Chương cuối, Presto, Adagio, bắt đầu gần phút 19:43. Đến khoảng phút 22:10, phần nhanh chuyển sang đoạn chậm; từng nhạc công rời vị trí. Ngày nay, nhiều dàn nhạc vẫn giữ cách trình diễn lần lượt “từ biệt” ấy, khiến thông điệp của năm 1772 tiếp tục hiện ra trước mắt người nghe.
Nguồn: George Cai, The Epoch Times, 23/8/2026. Các mốc phút nêu trên thuộc bản thu được tác giả giới thiệu, có thể khác ở các bản trình diễn khác.