Bài viết giới thiệu một câu chuyện trong kịch Noh Nhật Bản; các nhân vật và tình tiết dưới đây được kể theo truyền thuyết sân khấu.
Ngày nay có quan niệm khá phổ biến rằng khi nghèo, người ta dễ coi tiền bạc quá nặng; chỉ khi giàu mới có dư sức đối xử tốt với người khác.
Trong phim Hàn Quốc đoạt giải Parasite có lời thoại thường được nhắc lại, đại ý vì có tiền nên mới tốt bụng. Nhân vật còn nói nếu có nhiều tiền như vậy, mình cũng sẽ tốt. Khi phim nổi tiếng, không ít người coi cách nói đó là hiểu thấu bản tính con người.
Tuy nhiên, giữ lòng thiện và đạo nghĩa ngay cả trong nghèo khó mới là phẩm chất nhiều nền văn hóa truyền thống đề cao. Kịch Noh Nhật Bản có vở Hachinoki, kể câu chuyện cảm động về một võ sĩ sa sút, cho nhà sư lữ hành trú đêm giữa gió tuyết và hết lòng khoản đãi.
Ba cây quý trong căn nhà nghèo
Vào giữa thời Kamakura, một nhà sư đang tới Kamakura thì gặp tuyết lớn. Trời tối dần, đường khó đi, ông tìm tới một ngôi nhà xin nghỉ đêm. Chủ nhà là Sano Genzaemon Tsuneyo, võ sĩ có gia cảnh suy sụp. Sau khi lãnh địa bị người trong họ chiếm, ông và vợ sống túng thiếu.
Nghe khách xin ở nhờ, Tsuneyo khó xử: lương thực ít, vợ chồng còn chật vật, lấy gì đãi người xa? Sau nhiều lời xin lỗi từ chối, nhà sư phải đi. Ngoài cửa tuyết vẫn mịt mù. Vợ nghĩ khách chưa có chỗ nghỉ nên không đành lòng, khuyên chồng giữ lại. Tsuneyo chạy theo, đón khách trở vào.
Hai vợ chồng dọn cơm kê mời khách. Đêm xuống, rét tăng mà củi không đủ. Tsuneyo nghĩ ngoài nhà còn ba cây, định chặt làm củi sưởi khách. Nhà sư vội ngăn.
Đó là mai, anh đào và thông. Trước kia Tsuneyo thích trồng cây, từng có nhiều cây quý. Nghèo đi, ông lần lượt tặng người khác, chỉ giữ ba cây bên mình. Khách khuyên khi hoàn cảnh khá hơn còn có thể thưởng ngoạn, sao lại chặt vì một đêm ở nhờ?
Tsuneyo cũng tiếc. Cây mai trước cửa sổ nở khi trời chưa hết lạnh; anh đào mỗi độ xuân chậm ra hoa khiến ông mong ngóng; cành lá thông qua bao năm tự tay sửa mới có hình dáng hôm nay.
Công chăm sóc vẫn rõ trong trí nhớ, nhưng khách đang rét, ông cuối cùng quyết định làm củi. Tuyết được phủi khỏi cành, mai, anh đào, thông lần lượt vào bếp lửa. Những thứ chủ nhà yêu quý nhiều năm trở thành hơi ấm một đêm cho người lạ.
Chí hướng bên bếp lửa
Khách hỏi thân thế. Ban đầu Tsuneyo không muốn kể, sau mới nói tên và cảnh gia nghiệp suy tàn. Dù mất đất, túng quẫn, ông vẫn giữ áo giáp cũ, cây đao cán dài naginata đã gỉ và một con ngựa gầy.
Kamakura là nơi đặt mạc phủ, võ sĩ có trách nhiệm phục vụ khi được gọi. Tsuneyo nói nếu Kamakura có việc lớn, ông sẽ mặc giáp, mang đao lên ngựa tới nhận lệnh, dù chết trận cũng không tiếc.
Cảnh sa sút khiến ông xa đời sống trước kia, nhưng chí hướng võ sĩ vẫn còn. Những trang bị nghèo nàn được giữ để chờ ngày triệu tập. Bếp đốt mai, anh đào, thông; Tsuneyo kể trách nhiệm chưa buông. Nhà sư lắng nghe và ghi nhớ. Sáng sau, khách từ biệt đi tiếp tới Kamakura.
Ngựa gầy tới nơi, lời hứa không đổi
Sau đó Kamakura quả nhiên ra lệnh triệu võ sĩ. Tsuneyo khoác giáp cũ, mang naginata, cưỡi ngựa gầy lên đường, tự thực hiện điều đã nói trong căn nhà nghèo.
Võ sĩ khắp nơi tới, giáp sáng, ngựa khỏe. Giữa đám đông, ông đặc biệt nghèo nàn nhưng vẫn mang bộ võ cụ cuối cùng tới Kamakura.
Người triệu tập là Hōjō Tokiyori, từng làm chấp quyền thứ năm của mạc phủ Kamakura, nắm việc chính quan trọng; sau xuất gia, được gọi là Saimyōji Nyūdō. Nhật Bản lưu truyền nhiều chuyện ông giấu thân phận, hóa nhà sư đi khắp dân gian; Hachinoki lấy chất liệu từ loại truyền thuyết ấy.
Tokiyori bảo thuộc hạ tìm trong những người tới một võ sĩ giáp rách, đao gỉ, ngựa gầy. Được đưa tới, Tsuneyo mới nhận ra người ở địa vị cao chính là nhà sư từng ngồi bên bếp nhà mình.
Lần triệu tập này, Tokiyori cũng muốn xem ông có tới như lời hứa không. Nay người, giáp rách, đao gỉ và ngựa gầy đều đã tới, lời đêm ấy có minh chứng. Tokiyori khen lòng trung nghĩa, đồng ý trả lại đất bị người họ hàng chiếm. Nhắc lòng hiếu khách đêm tuyết, ông ban thêm ba trang viên Umeda, Sakurai, Matsueda, tên tương ứng với mai, anh đào, thông đã đốt.
Gia nghiệp được khôi phục, ba cây trong bếp lửa cũng được báo đáp trang trọng.
Khi nhóm lửa, ông vẫn nghèo
Tsuneyo nhận trang viên ở cuối câu chuyện. Khi chặt cây yêu quý, nhà vẫn thiếu gạo, củi; khi mặc giáp cũ tới Kamakura, ông chưa biết sẽ được gì. Lòng thiện và trung nghĩa đã bộc lộ lúc túng quẫn nhất.
Mạnh Tử nói nghèo không mất nghĩa, thành đạt không lìa đạo. Truyền thống dạy tu dưỡng phẩm hạnh: giàu hay nghèo đều có đạo nghĩa cần giữ. Người giàu có thể cho tiền, người nghèo cũng có thể đối đãi tốt trong khả năng của mình. Tsuneyo đem ra vài cây quý nhưng điều ông trao đi là tâm sức nuôi trồng nhiều năm.
Theo cách nhìn của bài nguồn, quan niệm có tiền mới tốt bụng cho thấy con người dần coi tiền làm được mọi việc, đến cả lương tâm và tiết tháo cũng tìm lời giải ở giàu có, như thể nghèo đủ khiến người ta quên nghĩa, còn thiện lương phải đợi cuộc sống dư dả.
Nhưng bếp lửa Hachinoki cháy trong nhà một người nghèo. Chính ông còn chật vật mà vẫn nhớ người lữ khách ngoài tuyết cũng cần nơi dung thân.
Nguồn: SecretChina.