Trong bài viết trên The Epoch Times, nghệ sĩ cello kiêm tác giả George Cai đặt bản giao hưởng này vào hoàn cảnh khó khăn của Mozart. Chiến tranh Áo–Thổ làm nguồn bảo trợ nghệ thuật suy giảm. Thị hiếu âm nhạc thay đổi, trong khi lối sống tốn kém của Mozart càng khiến tình hình tài chính của ông căng thẳng. Chính trong giai đoạn ấy, ông viết một trong những tác phẩm mà người nghe ngày nay thường cảm nhận là u tối nhất của mình.
Một bản giao hưởng giữa những khó khăn
Mozart nhiều lần hỏi vay người bạn Michael Puchberg. Trong thư tháng 6/1788, dù chưa trả hết khoản nợ trước, ông vẫn đề nghị được giúp 100 florin cho tới tuần sau, khi các buổi hòa nhạc tại “Casino” bắt đầu. Trong thư tháng 7/1789, ông nhắc đến cảnh ngộ tài chính khó xử và việc vợ bị bệnh. Những lá thư cho thấy khó khăn kéo dài, nhưng không chứng minh chắc chắn bản Giao hưởng số 40 được sáng tác để biểu diễn ở một địa điểm cụ thể.
Tác giả lưu ý “casino” trong thư của Mozart có lẽ giống một câu lạc bộ giao lưu hơn là sòng bạc theo cách hiểu hiện nay. Có giả thuyết bản số 40 được dành cho các buổi biểu diễn của Philipp Otto. Nhà nghiên cứu tiểu sử Otto Erich Deutsch cũng từng đề xuất rằng đã có ba buổi “Concerts in the Casino”, song bằng chứng về các buổi này chưa đủ để khẳng định.
Bản giao hưởng đôi khi được gọi là “Great G Minor”. Không phải thời nào người nghe cũng xem nó như một bi kịch. Theo bài nguồn, nhà soạn nhạc Robert Schumann nghe thấy ở đó nét duyên dáng và thanh nhã; cách cảm nhận tác phẩm như một bản nhạc đầy lo âu chỉ dần trở nên phổ biến vào thế kỷ 20.
Những lớp cảm xúc trong chương đầu
George Cai giới thiệu chương đầu “Molto allegro” qua bản thu của Dàn nhạc Giao hưởng Berlin do Karl Böhm chỉ huy. Phần mở đầu là các nốt móc đơn chuyển động liên tục ở bè viola chia đôi. Theo tác giả, việc bắt đầu bằng phần đệm gần như trần trụi là một lựa chọn khác thường đối với người nghe thời ấy; các nhà soạn nhạc Lãng mạn về sau cũng khai thác kiểu mở đầu tương tự.
Giai điệu chính xuất hiện gần như ngay lập tức, mang hình dáng một tiếng thở dài lặp lại. Cai mô tả nó như một sự giằng co nội tâm kéo dài. Khoảng giây thứ 55 của bản thu, âm nhạc dịu đi; bộ dây chuyển động nhẹ hơn và sáo, clarinet đáp lại. Clarinet là phần Mozart bổ sung trong một lần sửa tổng phổ sau đó.
Đến khoảng phút 4:20, câu nhạc của violin đi xuống thấp dần. Cello xen vào, các bè nhạc đan đuổi gần với kỹ thuật fugue, trong khi những chuỗi nốt chuyển động liên tục làm tăng sức căng. Sau một đoạn lắng xuống, chủ đề chính trở lại khoảng phút 5:34, lần này có bè bassoon trầm mang sắc thái buồn hơn. Độc giả có thể nghe bản thu chương đầu được bài nguồn giới thiệu để đối chiếu các mốc nghe này.
Nhạc trưởng Nikolaus Harnoncourt nhìn ba bản giao hưởng cuối như một chu trình thống nhất, nối các giọng Mi giáng trưởng, Sol thứ và Đô trưởng. Đây là cách diễn giải của ông; chưa thể khẳng định Mozart cố ý dựng một chu trình như vậy. Trong cách nghe này, nỗi bất an của bản số 40 đóng vai trò nhịp cầu trước vẻ hùng tráng của bản số 41 “Jupiter”.
Nguồn: George Cai, “Tune in Today: Mozart’s Most Intense Symphony”, The Epoch Times, ngày 4/8/2026.