Nghệ sĩ dương cầm Elida Dakoli kể rằng khi lớn lên tại Albania thời cộng sản, gia đình đã cố che chở bà khỏi những cuộc bức hại mà họ hàng phải chịu. Cha và ông nội bà chống lại chính quyền Enver Hoxha, người nắm quyền từ thập niên 1940 cho đến khi qua đời năm 1985. Khi Dakoli chừng bảy, tám tuổi, người thân dặn bà tuyệt đối không nhắc đến ông nội hay lịch sử gia đình nếu còn muốn được gặp cha mẹ.
Theo lời Dakoli, gia đình sống dưới sự giám sát và nghi ngờ thường trực. Ông nội bên nội từ chối giao tài sản và thu nhập cho nhà nước. Mỗi lần bà đến thăm bà nội, một người đàn ông ở căn hộ kế bên lại mở cửa nhìn rồi đóng ngay, không đáp lời chào. Bà nội chỉ khuyên cháu cứ giữ thái độ dễ mến. Về sau Dakoli mới biết người hàng xóm đó là người do chính quyền bố trí theo dõi. Bà đã ghi lại cuộc đời mình trong cuốn Beneath the Silence: The Names a Regime Tried to Erase.
Học đàn trên một dải giấy
Dakoli sớm bộc lộ năng khiếu âm nhạc, nhưng việc học không theo ý muốn của em. Bà kể tại Albania khi đó, nhà nước chọn nhạc cụ cho học sinh; năm lớp một bà được giao học violin. Bà không thích, không muốn đến lớp. May mắn, một giáo viên nhận ra điều đó và gợi ý bà thử học dương cầm.
Gia đình không có đàn để bà luyện ở nhà. Mẹ bà vẽ một bàn phím trên dải giấy, để con gái tập các nốt bằng trí tưởng tượng. Dakoli nhớ mình đã luyện như thế mỗi ngày từ 30 phút đến một giờ, đôi tay cũng đau, nhưng trong đầu vẫn hình dung được biểu diễn trên những sân khấu lớn của Albania.
Khi bà lên bảy, một trường nhạc mở suất luyện tập lúc 6 giờ sáng. Cha đưa bà đi bằng xe đạp từ khoảng 5 giờ, vì theo lời kể của bà, gia đình không có ô tô. Sau đó bà được tập trên đàn thật khoảng một giờ 15 phút mỗi ngày.
Những trở ngại vẫn tiếp diễn. Dakoli kể vì gia đình bị nghi ngờ về chính trị, có người tháo bóng đèn và cả bộ đèn trong phòng tập đúng ca của bà, rồi lắp lại khi học sinh từ gia đình được tin cậy đến. Cha bà phải mang bóng và bộ đèn trên xe đạp để con có thể luyện. Khi mất điện, ông còn đem theo đồ sưởi để các ngón tay con gái cử động được.
Âm nhạc sau những năm im lặng
Sau khi chế độ cộng sản tại Albania sụp đổ, Dakoli học cử nhân dương cầm tại Đại học Tirana. Bà sang Mỹ năm 2003, lấy bằng thạc sĩ tại Đại học Baylor ở Texas rồi theo nghề biểu diễn dương cầm.
Trong sự kiện được bài nguồn thuật lại, bà chơi một bản chuyển soạn giàu cảm xúc của The Lark do Mikhail Glinka sáng tác, tiếp đó là phần mở đầu bản Piano Sonata No. 1 của Robert Muczynski. Tác phẩm Glinka quen thuộc trong tiết mục dương cầm; bản sonata ít được biết hơn của Muczynski mang những hợp âm nghịch và sắc thái mạnh đặc trưng cho âm nhạc thế kỷ 20.
Vì sao chọn bản sonata ấy? Dakoli nói đó là một tác phẩm bà yêu thích. Bản nhạc kết thúc bằng một hợp âm ổn định, gợi cho bà cảm giác mọi điều đã được giải quyết. Bà nói mục tiêu của mình là làm được điều mà mình có mặt trên đời để thực hiện.
Nguồn và tác giả: Stacy Robinson, The Epoch Times, “Pianist Recalls Life Under Communism in Albania”, 7/11/2026. Bản dịch tiếng Việt đầy đủ nội dung chính; các ký ức và nhận định cá nhân được quy cho Elida Dakoli.