
Bài viết của Jeff Minick, theo The Epoch Times. Những nhận định về giáo dục và văn hóa dưới đây được trình bày theo góc nhìn của tác giả.
Phương Tây có câu ngạn ngữ đại ý rằng, nếu được dạy dỗ một đứa trẻ trước bảy tuổi, người ta có thể hình dung con người em sẽ trở thành. Câu này thường bị gán nhầm cho Aristotle hoặc Thánh Ignatius thành Loyola, người sáng lập Dòng Tên. Dù vậy, sự khôn ngoan chứa trong nó vẫn bền vững và dễ thấy. Gần ba nghìn năm trước, sách Châm Ngôn trong Cựu Ước đã khuyên dạy trẻ đi đúng đường từ nhỏ, để khi già vẫn không rời bỏ. Con người từ lâu đã nhận thức được tầm quan trọng của giáo dục đạo đức thời thơ ấu.
Theo tác giả, các nhà tâm lý học thế kỷ XXI và triết gia cổ đại đều coi những chuẩn mực đạo đức được người lớn truyền cho trẻ là nền tảng khi trưởng thành. Người truyền dạy chủ yếu là cha mẹ, ông bà, anh chị lớn và những người hướng dẫn khác. Trẻ tiếp thu từ họ sự trung thực, hào phóng, tôn trọng người khác, tinh thần trách nhiệm và các phẩm chất tốt đẹp. Nhiều bài viết trên mạng nhấn mạnh vai trò của những người ấy, đưa ra hoạt động và gợi ý để việc giáo dục dễ dàng, hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, không ít danh sách lời khuyên lại ít nhắc đến cổ tích và những câu chuyện kinh điển có khả năng củng cố giáo dục đạo đức.
Ngụ ngôn và cổ tích
Những câu chuyện quen thuộc đem đến các tình huống dễ hiểu: kiến và châu chấu gợi suy nghĩ về trách nhiệm; rùa và thỏ về sự bền bỉ; cậu bé kêu “sói đến” về hậu quả của việc nói dối. Theo tác giả, nhân vật và diễn biến giúp trẻ quan sát điều thiện, điều ác qua hành động, thay vì chỉ nghe lời răn dạy.
Qua cổ tích của Andersen, anh em Grimm hay Charles Perrault, trẻ thấy các nhân vật thể hiện đức hạnh bằng lời nói và hành động. Hansel và Gretel trong truyện Ngôi nhà bánh kẹo cho thấy lòng dũng cảm, sự bền bỉ khi chiến thắng phù thủy. Nghe Người đẹp và quái vật, trẻ hiểu vẻ đẹp thực sự nằm ở nội tâm, không phải diện mạo.
Cổ tích mang thông điệp hy vọng: chính nghĩa cuối cùng chiến thắng điều ác. Với trẻ từ bảy tuổi trở xuống, những cảnh báo và chỉ dẫn đạo đức trực tiếp của ngụ ngôn giống bản đồ phác thảo cho hành trình cuộc đời. Cổ tích lại diễn tả những rối ren và hiểm nguy có thể gặp trên đường, như nổ lốp, kẹt xe, bão tố hay đường cao tốc đóng băng.
Một số nhà phê bình hiện đại chê cổ tích lỗi thời hoặc quá đáng sợ đối với trẻ. Trong tập tiểu luận Tremendous Trifles, G. K. Chesterton đáp lại rằng cổ tích không tạo ra nỗi sợ hay ý niệm về điều ác trong tâm trí trẻ: những điều ấy vốn đã có trong thế giới. Trẻ đã biết hình dung con rồng; cổ tích đem đến hình tượng Thánh George có thể đánh bại nó.
Quan trọng hơn, theo Minick, cổ tích dạy cả bé trai lẫn bé gái trở thành người chiến đấu chống điều ác, thay vì con rồng. Cậu bé bốn tuổi vung gậy như thanh kiếm để chống kẻ ác đang khoác áo giáp cho đời trưởng thành. Cô bé năm tuổi hóa trang thành công chúa sau khi nghe Lọ Lem đi từ nghèo khó đến cuộc sống tốt đẹp cũng đã nhận được công cụ để vượt khó.
Những câu chuyện phức tạp hơn có thể bổ sung thêm viên gạch cho nền tảng phát triển đạo đức của trẻ.
Những câu chuyện kinh điển
Magic in the Air là tập dành cho trẻ mẫu giáo trong bộ Collier’s Junior Classics cũ. Theo phần lời tựa mà Minick dẫn lại, sách hay giúp trẻ hình dung giá trị của đời sống, đối diện điều ác bằng nghị lực và biết quan tâm đến người khác.
Tác giả cho rằng văn hóa đương đại, từ văn học, âm nhạc đến giải trí, ít truyền tới người trẻ ý niệm cuộc sống vô cùng đáng quý. Tuy nhiên, người lớn có thể truyền điều ấy bằng lời nói, hành động và việc chia sẻ truyện. Chẳng hạn, Magic in the Air có trích đoạn Những cuộc phiêu lưu của Pinocchio, Winnie-the-Pooh và The Borrowers. Trong các tác phẩm kinh điển tuổi thơ này, cũng như nhiều cuốn khác, đức hạnh hiện ra một cách tự nhiên dưới hình thức giải trí.
Qua ngụ ngôn và cổ tích, trẻ tiếp nhận đức hạnh bằng sự thấm dần, thay vì lời giáo huấn. Những giờ đọc trên ghế sofa vừa mang lại bài học phẩm cách cho con, vừa cho cha mẹ bận rộn một khoảng nghỉ giữa lịch sống nặng nề.
Song có một đức tính thường bị bỏ quên, có thể không được sách đề cập, cần cha mẹ chủ động quan tâm và truyền dạy.
Thường xuyên nuôi dưỡng lòng biết ơn
Cô bé quàng khăn đỏ hay Gió qua rặng liễu dường như không bàn nhiều về biết ơn. Nhưng theo tác giả, đây là chìa khóa để sống một cuộc đời đáng quý. Không chỉ truyện kể, cả một số danh sách trên mạng về xây dựng phẩm cách cũng có thể bỏ sót điều này.
Trong bài Why Gratitude Is Good, Emmons trình bày những lợi ích về thể chất, tâm lý và quan hệ xã hội, trong đó có việc giúp con người nhận ra điều tốt đẹp trong đời sống. Triết gia, chính khách La Mã Cicero cũng coi biết ơn là nền tảng sinh ra các đức hạnh khác.
Lòng biết ơn ở đây không chỉ là niềm vui thoáng qua khi nhận quà, mà còn là biết ơn vì được sống, được làm người và hiện diện trong thế giới. Tác giả nhận xét rằng dù có nhiều tiện nghi, văn hóa ngày nay vẫn thường được thể hiện bằng bất mãn, than phiền hơn là biết ơn. Đó là lý do ông cho rằng cần vun bồi đức tính này từ nhỏ.
Gợi ý thực hành của Minick khá đơn giản: với trẻ từ ba tuổi, người lớn có thể hỏi mỗi ngày điều gì khiến con biết ơn. Ông kể có gia đình hỏi trước giờ ngủ, có gia đình trò chuyện trong bữa tối. Câu trả lời có thể chỉ là một người bạn đến chơi hay món ăn nhẹ mẹ chuẩn bị.
Theo tác giả, những sự biết ơn nhỏ bé ấy sẽ tích lũy theo thời gian, cuối cùng khiến lòng biết ơn trở thành một thói quen.
Phần thưởng dành cho cả người lớn
Nhiều nhà giáo dục hiểu rằng khi dạy người khác, chúng ta cũng tự dạy mình. Những câu chuyện đọc cho trẻ không chỉ chạm đến các em mà cả người lớn, dù cách thức và mức độ khác nhau.
C. S. Lewis hiểu nhu cầu của người trưởng thành đối với cổ tích và những truyện trong sáng. Trong Surprised by Joy, ông nói Phantastes: A Faerie Romance for Men and Women của George MacDonald đã làm mới trí tưởng tượng của mình. Về sau, khi đề tặng Sư tử, phù thủy và chiếc tủ áo cho con gái đỡ đầu Lucy Barfield, Lewis gửi gắm ý rằng con người có thể tạm rời cổ tích khi lớn lên, rồi đến một tuổi khác lại tìm thấy giá trị của chúng.
Cổ tích, những câu chuyện hay và sự thực hành biết ơn có chủ đích đều có ích cho mỗi chúng ta. Hãy bảo đảm trẻ được tiếp cận những công cụ ấy, bởi chúng có ý nghĩa quan trọng đối với việc nuôi dưỡng đức hạnh và phẩm cách.
Về tác giả: Jeff Minick có bốn người con và nhiều cháu. Ông viết hai tiểu thuyết Amanda Bell (2013), Dust on Their Wings (2015), cùng các tác phẩm phi hư cấu Learning as I Go (2013) và Movies Make the Man (2016).
Nguồn: The Epoch Times tiếng Trung, bài của Jeff Minick về ngụ ngôn, cổ tích và phẩm cách trẻ em.
