Quốc bảo xuống phương Nam — phần 3.
Ở phần trước, tin di chuyển văn vật Cố Cung xuống phương Nam vừa lan ra đã khiến Bắc Bình tranh luận sôi nổi. Chu Triệu Tường tổ chức người dân ngăn cản việc vận chuyển, còn báo chí hằng ngày đều đăng ý kiến tranh luận. Phía Nam Kinh không chờ đợi thêm. Sau khi Chu Triệu Tường bị cảnh sát đưa đi, nhóm áp tải đầu tiên nhanh chóng nhận thông báo: mang theo quần áo và đồ dùng cá nhân, chuẩn bị lên đường.
Đến lúc này, công việc đóng hòm mà Dịch Bồi Cơ, Mã Hành cùng các đồng nghiệp bận rộn thực hiện gần một năm cuối cùng cũng bước vào chặng vận chuyển.
Kiểm đếm thêm lần cuối
Đầu tháng 2/1933, Sơn Hải Quan đã thất thủ hơn một tháng, quân Nhật lại đang chuẩn bị tiến công Nhiệt Hà. Mỗi ngày Bắc Bình đều nhận tin chiến sự mới; công việc trong Cố Cung vì thế càng gấp gáp. Đợt vận chuyển đầu tiên có 2.118 hòm, trong đó Cổ vật quán có 452 hòm, Thư viện có 602 hòm và Văn hiến quán có 1.064 hòm.
Các hòm đã được đóng đinh từ trước, nhưng trước khi đi vẫn phải kiểm tra lại. Nhân viên cầm danh sách, xem đơn vị quản lý, số hòm và niêm phong. Khi các hòm gỗ tới Nam Kinh hay Thượng Hải, người tiếp nhận vẫn phải đối chiếu cùng bản danh sách ấy. Chỉ cần chép sai một số, người kiểm tra sau đó phải rà soát lại các hòm trước và sau.
Những hòm của Cổ vật quán đặc biệt phức tạp. Đồ sứ, ngọc, đồng, thư họa, pháp lam có chất liệu khác nhau nên cách đóng gói cũng khác. Đồ sứ phải được bọc từng món; giữa những đồ có thành mỏng chèn bông, quanh hiện vật cũng phải nhét chặt bông, giấy, rơm. Thư họa và sách cổ sợ ẩm, lại sợ bị đè nặng; một số đồ đồng nhìn chắc chắn nhưng phần bị gỉ hoặc các mối ghép không chịu được va chạm.
Lúc ấy, các nhân viên trẻ của Cố Cung đã thành thạo. Họ học được nhiều kinh nghiệm từ cách vận chuyển đồ sứ truyền thống ở Cảnh Đức Trấn: hiện vật trong hòm không được chuyển động theo độ rung của xe, và hai món đồ cũng không được có cơ hội va vào nhau. Về sau, mọi người khái quát cách làm này bằng hai chữ “chặt” và “cách ly”. Nghe đơn giản, nhưng sắp xếp từng hiện vật lớn nhỏ cho ổn thỏa hoàn toàn dựa vào kinh nghiệm thực hành.
Khi nắp hòm đã được đóng đinh, đồ bên trong không còn nhìn thấy được. Trong những chặng đi tàu hỏa, xuống tàu thủy, vượt đường núi sau đó, thứ bảo vệ những món đồ sứ và thư họa chính là bông, giấy, rơm được chèn trong hòm, cùng con số bên ngoài tuyệt đối không được ghi sai.
Hòm gỗ xếp đầy trước Thái Hòa Môn
Khi đêm xuống ngày 5/2, những hòm gỗ đầu tiên bắt đầu được tập kết về Thái Hòa Môn.
Công nhân luồn đòn gỗ xuống đáy hòm, cùng nhau khiêng lên vai rồi đặt lên xe kéo tay. Mỗi hòm được chuyển đi, nhân viên Cố Cung đứng cạnh lại kiểm tra trên danh sách. Xe đầy thì đẩy ra trước Thái Hòa Môn chờ, rồi quay lại kho lấy chuyến tiếp theo.
Hơn hai nghìn chiếc hòm dĩ nhiên không thể chở hết trong một lượt bằng vài chục xe. Xe đi đi lại lại giữa kho và Thái Hòa Môn; công nhân khiêng hết đợt này tới đợt khác. Khoảng sân vốn trống trải trước Thái Hòa Môn nhanh chóng có những hàng hòm gỗ và xe kéo. Bên ngoài hòm không ghi “quốc bảo”, chỉ có tên đơn vị, số thứ tự và niêm phong. Hòm nào chứa thư họa, hòm nào chứa đồ sứ, chỉ danh sách mới ghi rõ.
Ngô Doanh phụ trách giám sát vận chuyển đợt đầu. Trong nhóm áp tải của Cổ vật quán có Dịch Hiển Mô, Dương Tông Vinh, Ngô Tử Thạch và Na Chí Lương. Có người mang chiếc va li da nhỏ, có người chỉ gói một bọc quần áo để thay. Thông báo đến gấp, không ai biết xuống phương Nam sẽ ở bao lâu, chỉ có thể lo chu toàn chặng đường trước mắt.
Khi đó Na Chí Lương chưa đầy 25 tuổi. Lúc vào làm trong cung năm 1925, ông còn chưa giải thích rõ đồ sứ khác bát ăn cơm trong nhà ở điểm nào. Sau đó ông theo Mã Hành cùng các bậc tiền bối kiểm kê, đánh số, đóng hòm, làm suốt tám năm. Nay ông phải cùng những chiếc hòm ấy rời Bắc Bình.
Xe kéo ra khỏi Ngọ Môn
Làn sóng phản đối việc di chuyển xuống phương Nam chưa hoàn toàn lắng xuống, nên chính quyền thành phố Bắc Bình bố trí vận chuyển vào ban đêm. Dọc đường từ Cố Cung đến ga Tiền Môn có quân cảnh canh giữ. Phía Cố Cung còn điều động 100 hiến binh Đông Bắc để đi theo đoàn tàu đặc biệt xuống phía nam.
Tối 6/2, những xe kéo trước Thái Hòa Môn bắt đầu ra khỏi cung. Đoàn xe qua Ngọ Môn, Đoan Môn và Thiên An Môn rồi đi về ga tàu phía tây Tiền Môn. Chuyến xe đầu tới ga xong, xe không lại quay về lấy tiếp. Nhân viên áp tải đi bên các hòm; đến ga lại đối chiếu số hòm và niêm phong, xác nhận không sai mới để công nhân khiêng lên toa hàng.
Tại ga đã chuẩn bị 18 toa hàng vỏ sắt, thêm ba toa khách cho người áp tải, bảo vệ và hiến binh, tổng cộng 21 toa. Khi toa hàng gần đầy, các hòm gỗ bên trong còn phải xếp sát và cố định. Tàu khởi động, phanh hay vào cua đều tạo lực tác động lên hòm; chỗ nào còn khe hở thì dọc đường có thể liên tục va đập.
Đêm ấy, xe kéo chạy nhiều lượt giữa Cố Cung và ga. Công việc của Na Chí Lương cùng đồng nghiệp cũng lặp đi lặp lại: nhận hòm, xem số, đối chiếu danh sách, kiểm tra niêm phong rồi giao hòm cho người trên tàu. Công việc không phức tạp, nhưng không bước nào được phép qua loa. Khi cả 2.118 hòm đã được xếp xong thì trời cũng gần sáng.
Đoàn tàu đặc biệt tránh Thiên Tân
Sáng sớm 7/2, đoàn tàu đặc biệt rời Bắc Bình.
Thông thường từ Bắc Bình đi Nam Kinh có thể qua Thiên Tân rồi theo đường sắt Tân–Phố xuống phía nam. Lần này không thể đi như vậy. Thiên Tân có thế lực quân Nhật; 18 toa hàng chở đầy văn vật Cố Cung quá dễ gây chú ý, nên phía Cố Cung và chính phủ phải sắp xếp tuyến khác. Tàu theo đường sắt Bình–Hán đến Trịnh Châu, chuyển sang đường sắt Lũng Hải, đi về phía đông tới Từ Châu rồi nhập tuyến Tân–Phố đến Phố Khẩu.
Đi vòng khiến hành trình dài hơn nhiều. Các địa phương dọc tuyến đã nhận thông báo cử quân cảnh bảo vệ từng đoạn. Khi tàu đến ga, nhân viên địa phương lên làm việc; qua đoạn đó thì bàn giao cho đoạn tiếp theo. Khi đi qua những cửa ngõ quan trọng, bên trong tàu phải tắt đèn. Quanh nóc tàu bố trí súng máy; một số đoạn hai bên đường sắt còn có đội kỵ binh hộ tống.
Nhân viên áp tải phần lớn ngồi trên toa khách, tới lúc dừng và bàn giao mới xuống kiểm tra. Cửa toa hàng đóng kín, hơn hai nghìn chiếc hòm gỗ nằm yên bên trong. Ai cũng biết đây mới chỉ là đợt đầu. Trong kho Cố Cung còn một lượng lớn văn vật đã đóng hòm, và Mã Hành, Du Đồng Khuê cùng các đồng nghiệp vẫn ở Bắc Bình sắp xếp những đợt vận chuyển sau.
Từ tháng 2 đến tháng 5, văn vật Cố Cung lần lượt được đưa xuống phía nam trong năm đợt, tổng cộng 13.427 hòm và 64 kiện. Từ đợt thứ hai, văn vật của Cổ vật Trần liệt sở, Di Hòa Viên và những trống đá của Quốc Tử Giám cũng lần lượt được chuyển theo.
Lúc này, đoàn tàu đầu tiên chưa biết rằng đến Phố Khẩu rồi vẫn chưa thể đi ngay tới Thượng Hải. Phía Nam Kinh lại nảy sinh tranh luận mới về nơi lưu giữ số văn vật. Tàu tới bờ Trường Giang đành dừng lại chờ lệnh. (Còn tiếp)
Tài liệu tham khảo của bài nguồn: Na Chí Lương, Cố Cung năm mươi năm; biên niên lịch sử Bảo tàng Cố Cung; tư liệu nghiên cứu về việc di chuyển văn vật Cố Cung xuống phương Nam; tư liệu liên quan đến Ngô Doanh.
Theo Viễn Sơn (遠山), Đại Kỷ Nguyên.